Opracował:
Tomasz Zamysłowski
Franz Aufmann
Na całej długości Umocnień Granicznych Śląsk (Grenzebefestigung Schlesien) powstała ciągła przeszkoda przeciwpancerna. Wszystkie ważne dla zachowania komunikacji przejścia drogowe zostały zabezpieczone za pomocą różnego rodzaju demontowanych zapór przeciwpancernych. Na przemysłowym terenie Górnego Śląska stosowano głównie łatwe w obsłudze i skuteczne w zastosowaniu zapory typu Trägersperre (Einstecksperre) [01].
Jednym z najbardziej ważnych pod względem taktycznym fragmentów pozycji umocnionej, na który przewidziano do zablokowania tego typu zaporami szlaki komunikacyjne przecinające pozycję obronną oraz ze względu na skomplikowany przebieg granicy, były okolice Kuźnicy Rudzkie (Ruda hammer). Temat ten został już poruszony w opracowaniu „Zapora przeciwpancerna – Trägersperren (Einstecksperre) w Kuźnicy Rudzkiej” [02]. Opracowanie to powstało na podstawie archiwalnej dokumentacji, pochodzącej z zasobów Federalnego Archiwum Wojskowego we Freiburgu. Istotnym dokumentem była mapa z podaną lokalizacją wykonanych zapór na Górnym Śląsku oraz archiwalne zdjęcie przedstawiające zaporę K11 typu Trägersperren miedzy Kuźnicą Rudzką a Bytomiem Bobkiem. Zaprezentowana w opracowaniu fotografia była jedyną dostępną z potwierdzoną lokalizacją w tamtym okresie.
Zdjęcie (Fot. 01), które zwróciło uwagę badaczy fortyfikacji, zostało opublikowane na forum Odkrywcy w wątku „zapory i przeszkody przeciwpancerne” w dziale „Fortyfikacje bunkry, podziemia”. Fotografia pochodzi z jednej z platform aukcyjnych i została opublikowana na forum w roku 2008. Na fotografii występują typowe elementy krajobrazu dla Górnego Śląska. Charakterystyczną dolinę rzeki wraz z znajdującą się za nią kolonią robotniczą można przypisać dolinie rzeki Bytomka. Krajobraz Górnego Śląska, ze względu na specyfikę tego przemysłowego regionu, uległ jednak na przestrzeni lat dużym przekształceniom. Brak dostępu do archiwalnych zdjęć z tego regionu utrudniał potwierdzenie tej hipotezy. Dopiero poproszony o konsultacje znawca historii, architektury i obiektów górnośląskiego przemysłu Paweł Myśliwiec, po analizie fotografii, potwierdził bez wahania miejsce lokalizacji zapory.
Fotografia 01 przedstawia zaporę drogową oznaczoną na mapie 01 jako K6 w widoku od strony nieprzyjaciela. Lico żelbetowej podstawy dwurzędowej zapory przeciwpancernej pokrywa się z poziomem jezdni. W większości gniazd widoczne są wsunięte dwuteowe, stalowe belki. W ich pobliżu pozostawiono betonowe pokrywy przykrywające gniazda. Pokrywy znajdujące się pomiędzy belkami w rzędzie nie wskazują na jakiekolwiek prace przy zaporze. Ich położenie utrudniało zarówno montaż jak i demontaż zapory. Miejsce to wykorzystywali pracownicy w procesie ustawiania belki w gnieździe zapory. W procesie montażu lub demontażu belka utrzymywana była przy pomocy stalowego pręta wsuniętego w cylindryczny otwór w środniku belki przez obustronnie ustawionych pracowników.
Na zdjęciu widoczny jest jeden z dwóch otworów w belce. Drugi znajdował się po przeciwległej jej stronie. Oba otwory wykorzystywane były jednocześnie do przenoszenia belek z miejsca składowania lub dowozu do gniazda w zaporze. Część otworów gniazd zapory jest zabezpieczona betonowymi pokrywami. Umożliwiały ograniczone wykorzystanie szlaku komunikacyjnego. Przedłużeniem zapory była widoczna na zdjęciu przeszkoda przeciwpancerna złożona z stalowych, czechosłowackich jeży masowo wykorzystywanych przez niemieckich saperów na Umocnieniach Granicznych Śląsk. Zapora ze zdjęcia nadal była wykorzystywana, co zawęża datowanie zdjęcia na koniec sierpnia lub początek września 1939 roku.
Zdjęcie zostało wykonane na obecnej ulicy Bytomskiej w Zabrzu, z miejscu tuż przed rozwidleniem dróg w kierunku Bytomia i Kuźnicy Rudzkiej. Po prawej stronie nad doliną rzeki Bytomki góruje hałda (nr 1 na zdjęciu) zakładów koksowniczych Borsigwerk koncernu Borsiga. Tuż za hałdą można rozpoznać jeden z budynków mieszkalnych osiedla robotniczego Borsiga (nr 2 na zdjęciu). Kolejnym charakterystycznymi elementami, znacznie oddalonymi od miejsca wykonania zdjęcia, są kominy i chłodnie kominowe obecnej Elektrociepłowni Zabrze-Zaborze (nr 3 na zdjęciu) a ówczesnej O.E.W [03] Kraftwerk Zaborze oraz znajdujące się obok niej zabudowania kopalni Królowa Luiza (dawniej Königin Luise Grube). Po lewej stronie nad doliną rzeki Bytomka widoczne są zabudowania kolonii robotniczej „Szczęść Boże” a wcześniej określane jako ”Glückauf” (nr 4 na zdjęciu).
Na przestrzeni lat krajobraz ulegał przekształceniom. Hałda została zlikwidowana a dolina rzeki gęsto zarosła drzewami. Teren tuż za drogą przeznaczono na przełomie sześćdziesiątych i siedemdziesiątych lat zeszłego wieku na osadniki wód kopalnianych. Obecnie w ich miejscu znajdują się ogródki działkowe.
Na zdjęciu można również zauważyć dwa place budowy obiektów fortyfikacji. Zgodnie z zaleceniami otoczono je typowymi dla tego typu budowli parkanami z desek. W głębi widoczny wysoki płot z desek (nr 6 na zdjęciu) osłaniał plac budowy schronu typu Regelbau 116a [04] do ognia bocznego dla armaty przeciwpancernej i zdwojonego karabinu maszynowego w Zabrzu -Biskupicach (Hindenburg O/S – Nordost). R 116a był oddalony od miejsca wykonania zdjęcia o około 500 m. W sześdziesięciostopniowym sektorze ognia 3,7 cm polowej armaty przeciwpancernej (3,7 cm Panzerabwehrkanone – 3,7 cm Pak) tego obiektu znajdowała się zapora przeciwpancerna K6. Jej zadaniem było unieruchomienie lub znaczne spowolnienie ruchu pojazdów poruszających od strony granicy z Polską w głąb terytorium Niemiec. Droga na tym odcinku przebiegała prawie prostopadle do kierunku ostrzału ze schronu R 116a. Unieruchomione pojazdy pancerne, ustawione bokiem do kierunku ognia, stanowiły wyjątkowo łatwy cel dla armaty przeciwpancernej w izbie bojowej osłoniętej przed ostrzałem stalową płytą o grubości 10 cm. Ówczesny pełnokalibrowy pocisk przeciwpancerny typu Panzergranate (Pzgr.) bez czepca balistycznego przebijał na tym dystansie pancerz do grubości 30 mm odchylony o 30 stopni. Pionowe, przednie płyty pancerza czołgu 7TP, będącego na wyposażeniu Wojska Polskiego, posiadały grubość 17 mm a wieży 15 mm. W części bocznej grubość pancerza wynosiła około 13 mm.
Schron Regelbau 116a został oznaczony jako nr 14 na mapie wykonanej przez Wehrmacht w 1944 roku, jak i w publikacji „Fortyfikacje niemieckie z 1939 roku na Górnym Śląsku”autorstwa Waldemara Sykosza. Fragment mapy z roku 1944 obejmujący okręg przemysłowy na Górnym Śląsku został zaprezentowany w opracowaniu pt. „Historia nieukończonych fortyfikacji, budowa – Grenzbefestigungen Schlesien”.
Drewniany, wysoki płot bliżej położonego placu budowy (nr 5 na zdjęciu), zgodnie z informacją podaną w publikacji pt. „Fortyfikacje niemieckie z 1939 roku na Górnym Śląsku”, mógł osłaniać budowę niezidentyfikowanego obiektu o oznaczeniu roboczym 14a. Domniemany schron 14a, oddalony od R 116a o zaledwie o 200 – 250 m, znajdował się sektorze ognia armaty przeciwpancernej i zdwojonego karabinu maszynowego. Musiałby być obiektem głęboko posadowionym w gruncie aby nie powstało martwe pole dla stanowisk bojowych R116a. Istnienie tego obiektu nie zostało potwierdzone już podczas prac rozpoznawczych Wehrmachtu w 1944 roku. Dlatego też równie prawdopodobnym może być założenie, że jest to pozorny plac budowy zgodny zaleceniami dotyczącymi organizacji placów budowy i maskowania [05].
Na „Forum Odkrywcy” [06] wraz z opisaną powyżej fotografią zamieszczono jeszcze jedno zdjęcie przedstawiające zaporę. Pochodziło z tej samej aukcji. Zbyt mała liczba charakterystycznych szczegółów oraz słaba jakość uniemożliwia identyfikację miejsca jej wykonania. Prawdopodobnie jest to kolejna zapora przeciwpancerna z tego rejonu. Dlatego też uprasza się Czytelników posiadających zdjęcia poszukiwanej zapory, o podobnych obiektach na drugim planie lub w lepszej jakości, o ich udostępnienie.
Obecnie w rejonie ulicy Bytomskiej trwają pracę związane z przebudową układu drogowego. W miejscu, w którym znajdowała się zapora, budowane jest rondo. Być może pod warstwą asfaltu zachowała się betonowa podstawa zapory.
Przypisy:
[01] – Więcej na temat tego typu zapory w opracowaniu Zapora przeciwpancerna – Trägersperren (Einsteckssperre) w Pilchowicach – Hauba.
[02] – Zapora przeciwpancerna – Trägersperren (Einstecksperre) w Kuźnicy Rudzkiej – Hauba.
[03] – Górnośląskie Zakłady Energetyczne.
[04] – Więcej na temat obiektów typy Regelbau 116 w opracowaniu Regulaminowe schrony typu R 116 wzniesione w ramach „Umocnień Granicznych Śląska” – Hauba.
[05] – Więcej na temat maskowania i pozornych placach budowy w opracowaniu Historia nieukończonych fortyfikacji, budowa – Grenzbefestigungen Schlesien – Hauba.
[06] – Zdjęcia: Forum – Forum Odkrywcy – Przeszkody i zapory przeciwpancerne. – Fortyfikacje, bunkry, podziemia – Forum Odkrywcy.
Źródła:
Fortyfikacje niemieckie z 1939 roku na Górnym Śląsku – Waldemar Sykosz (2009)
BUNDESARCHIV: RH 20-10/288 Anlagen zum Kriegstagebuch 1939 Bd.5 Lageplan der Sperren mit Lagerorten der Bedienungsgeräte.