Opracował:
Tomasz Zamysłowski
Franz Aufmann
Fortyfikacje polowe Umocnień Granicznych Śląsk
Szkielet Umocnień Granicznych Śląsk, zgodnie z początkowymi założeniami, miały tworzyć żelbetowe obiekty fortyfikacji stałej. Zagadnienia te zostały omówione w dwóch wcześniejszych opracowaniach, Historia nieukończonych fortyfikacji, planowanie i rozpoznanie pozycji obronnej – Grenzbefestigungen Schlesien i Historia nieukończonych fortyfikacji, budowa – Grenzbefestigungen Schlesien. Fortyfikacje polowe stanowiły uzupełnienie głównego pola walki. Składały się one z sieci okopów, transzei, stanowisk bojowych oraz schronów polowych służących do ukrycia przed ostrzałem siły żywej i sprzętu.
Rozkazem OKH z 27.05.1939 [01] roku Dowództwo 1 Grupy Armii stało się odpowiedzialne i upoważnione do kierowania rozbudową polową na granicy wschodniej przy pomocy oddziałów wojska w obrębie swojego obszaru od Gór Jabłonkowskich aż do Morza Bałtyckiego. Rozbudowa polowa pozycji, zgodnie z rozkazem OKH, miała zostać wykonana przez przedzielone do tych prac dywizje, pozostające pod dowództwem Grupy 1 Armii. W budowę Umocnień Granicznych Śląsk zostało zaangażowanych 11 dywizji [02], które przystępowały do prac w trzech rzutach. Każda z dywizji została zobligowana do wykonania fortyfikacji polowych swoimi siłami na przydzielonym jej odcinku umocnień. Rozbudowa polowa pozycji została zaplanowana w oparciu o kilka typów obiektów, których konstrukcja została ujednolicona. Do budowy konkretnego typu obiektu fortyfikacji polowej dostarczano zestawy montażowe składające się ze standardowo wykonanych elementów konstrukcyjnych lub podzespołów. Do nich należały między innymi gotowe już prefabrykowane ramy drewniane służące do wykonania konstrukcji nośnych obiektów (np: ścian bocznych). Do budowy stanowisk obserwacyjnych przygotowano zestawy ram – skrzynek drewnianych układanych kolejno na sobie i mocowanych do siebie za pomocą taśmy stalowej i gwoździ. Konstrukcja obiektów była tak dopracowana aby w przygotowanym wykopie na pozycji umocnionej można było dokonać ich montażu przy pomocy standardowego zestawu narzędzi saperskich. W instrukcji montażu określono również czas montażu każdego typu obiektu. W ten sposób osiągnięto przede wszystkim możliwość planowania, oceny zaawansowania prac. Było to szczególnie ważne, gdyż rozbudowa pozycji umocnionej o fortyfikacje polowe w okresie pokoju powinna być wykonana w jak najkrótszym czasie w wyniku rozkazu lub ogłoszenia mobilizacji. W wyniku podjętych prac optymalizacji i standaryzacji konstrukcji obiektów polowych uzyskano znaczne uproszczenie logistyki materiałowej oraz przyśpieszenie rozbudowy pozycji.
Na całej długości Umocnień Granicznych Śląsk miały być wybudowane obiekty fortyfikacji polowej, do których należały: stanowiska bojowe, schrony/ukrycia dla wojska i sprzętu oraz stanowiska obserwacyjne. Przewidziane do budowy stanowiska i obiekty posiadały przypisane oznaczenia kodowe:
– 7a – odkryte stanowisko bojowe dla karabinu maszynowego,
– 9a, 9b, 9c – schron/ukrycie dla 3-6 ludzi (3 leżąc lub 6 siedząc) o konstrukcji drewniano – metalowej z segmentów blachy falistej o profilu typu „Siegfried” lub z prefabrykowanych ram drewnianych,
– 12a – schron/ukrycie dla 3-6 ludzi (3 leżąc lub 6 siedząc) o konstrukcji drewnianej lub drewniano – metalowej z segmentów blachy falistej o profilu typu „Heinrich” [03],
– 31a – schron/ukrycie dla działka przeciwpancernego Pak,
– 31b – odkryte stanowisko dla działka przeciwpancernego Pak,
– 33a – Stanowisko obserwacyjne o konstrukcji z prefabrykowanych ram drewnianych, z szybem dla lornety nożycowej,
– 33b – Stanowisko obserwacyjne o konstrukcji drewnianej, z otworem dla szybu lornety nożycowej.
Obecnie wręcz niemożliwe jest odszukanie wykonanych w 1939 roku niemieckich fortyfikacji polowych z okresu budowy Umocnień Granicznych Śląsk. W niniejszym opracowaniu zostaną zaprezentowane tylko wybrane konstrukcje obiektów fortyfikacji polowej przewidziane do rozbudowy Umocnień Granicznych Śląsk. Intencją autorów jest to, aby przedstawiona dokumentacja obiektów i montażu pozwalała na szybką ocenę zalet danej konstrukcji. Schron polowy o oznaczeniu kodowym 9a z ram blachy „Siegfried” ośmioosobowy zespół budował w ciągu trzech dni. Równie liczebny zespół, zaledwie w ciągu 16 godzin, wznosił obiekt o tym oznaczeniu kodowym 9a ale przewidziany do wykonania z prefabrykowanych ram drewnianych. Oba schrony posiadały takie same walory użytkowe i były przeznaczone dla 6 osób w pozycji siedzącej lub 3 osób w pozycji leżącej.
Lokalizacja poszczególnych schronów i stanowisk bojowych została określona na podstawie przeprowadzonego rozpoznania przez właściwe Sztaby Saperów Fortecznych dla każdego odcinka dywizyjnego pozycji obronnej. W procesie planowania rozbudowy pozycji zostało wydzielone 11 odcinków budowlanych, które nie pokrywały się z przejętym podziałem taktycznym na odcinki dywizyjne. Ilości poszczególnych typów obiektów zaakceptowanych przez Dowództwo Grupy 1 Armii do budowy na odcinkach budowlanych zestawiono w tabeli 1.
Tabela 1.
Zestawienie ilościowe typów obiektów fortyfikacji polowej na odcinkach budowlanych Umocnień Granicznych Śląsk na dzień 3.06.1939 r.
Schron polowy z dachem z blachy falistej typu „Siegfried” dla 6 osób w pozycji siedzącej lub 3 osób w pozycji leżącej
Prace nad budową schronu polowego z dachem z blachy falistej typu „Siegfried” dla 6 osób w pozycji siedzącej lub 3 osób w pozycji leżącej [04] rozpoczęły się od starannego wyznaczenia miejsca, w którym konstrukcja miała zostać osadzona. Zespół saperski wybierał fragment terenu w obrębie istniejących umocnień — okopów, stanowisk ogniowych, wałów ziemnych lub stromych zboczy — tak, aby schron mógł zostać naturalnie wkomponowany w otoczenie. Przyjęto, że całość konstrukcji obiektu musi zostać przykryta co najmniej metrową warstwą ziemi, która miała pełnić funkcję ochronnego przed ostrzałem artyleryjskim kalibrami do 12 cm.
Po ustaleniu lokalizacji drużyna przystępowała do wykonania prac ziemnych. W stabilnym gruncie wykop posiadał zgodnie z przewidzianymi wymiarami: około 3,10 m długości, 1,50 m szerokości i 2,70 m głębokości. W gruncie luźnym konieczne było znaczne poszerzenie przestrzeni roboczej — nawet do 7,50 m na 5,50 m — aby zapobiec osuwaniu się ścian. Zdjęta darń i warstwa próchniczna składowano w pobliżu budowy, ponieważ po zakończeniu budowy stanowiska miała być wykorzystana do jego maskowania.
Montaż konstrukcji nośnej nośnej, opartej na dostarczonych elementach, zaczynał się po wykonaniu wykopu. Najpierw wprowadzono pionowe słupy (6), deski pionowe (3), belki szczytowe (7) i deski poziome (2), które stanowiły podstawę nośną całego układu. W okresie eksploatacji konstrukcja ta wykorzystywana była jako dwa obustronnie położone siedziska dla obsady obiektu. Następnie ustawiono metalowe ramy z blachy falistej typu „Siegfried” (1) na obustronnie wykonanej konstrukcji nośnej z desek (2). Położenie ram z blachy na konstrukcji nośnej ustalały dwie łaty (4). Konstrukcję sklepienia tworzyło osiem ram blachy „Siegfried”. W kolejnym etapie prac ustawiano przednią i tylną ścianę schronu. Obie ściany łączono drutem i starannie wiązano, aby konstrukcja była stabilna i odporna na napór ziemi.
Po zakończeniu montażu konstrukcji schronu przystępowano do zasypywania wykopu. Ziemię nanoszono warstwami, każdą z nich dokładnie ubijając, aby uniknąć późniejszego osiadania. Skarpy wokół konstrukcji wzmocniono workami z piaskiem, które stabilizowały teren i chroniły przed erozją. Równolegle wykonano odwodnienie, tak aby woda nie gromadziła się w pobliżu schronu i nie osłabiała jego struktury.
Kolejnym etapem było maskowanie. Zespół wykorzystywał darń, ziemię, gałęzie i inne elementy otoczenia, aby schron wtopił się w krajobraz i pozostał trudny do wykrycia.
Dopuszczano możliwość zaminowania obiektu, jeśli wymagała tego sytuacja taktyczna.
Zakończenie prac budowlanych następowało po trzech dniach. Prace przewidziano dla ośmioosobowego zespołu: jednego dowódcę i siedmiu żołnierzy. W pracach ziemnych i przy budowie konstrukcji obiektu wykorzystano standardowy zestaw narzędzi saperskich — szpadle, łopaty, kilofy, topory, młoty, piłę, taczkę, skrzynkę z gwoździami oraz miarkę metryczną.
Schron polowy z prefabrykowanych ram drewnianych dla 6 ludzi w pozycji siedzącej lub 3 ludzi w pozycji leżącej
Budowę schronu polowego z prefabrykowanych ram drewnianych dla 6 ludzi w pozycji siedzącej i 3 ludzi w pozycji leżącej rozpoczynano od wytyczenia obrysu i przygotowania wykopu o głębokości około 2,70 m. Etap ten wymagał precyzyjnego określenia konturów oraz zapewnienia stabilności ścian wykopu. Po usunięciu warstwy ziemi przystąpiono do właściwego montażu konstrukcji. Konstrukcja schronu składała się z ośmiu znormalizowanych drewnianych ram tworzących konstrukcję nośną oraz ścianę przednią i tylną. Elementy te dostarczane były na plac budowy gotowe zespoły do szybkiego montażu.
W pierwszej kolejności osadzono osiem ram ochronnych z drewna, które stanowiły podstawowy szkielet schronu. Ramy wprowadzano kolejno, stabilizując je klinami zakładanymi naprzemiennie z lewej i prawej strony, co zapewniało równomierne rozłożenie sił i zapobiegało przechyłom konstrukcji. Po ustawieniu ram ustawiano ścianę przednią i tylną, które zamykały przestrzeń schronu i nadawały mu ostateczny kształt.
Następnie zamontowano rozpory wewnętrzne, które usztywniały konstrukcję i zabezpieczały ją przed naporem ziemi podczas zasypywania. Po zakończeniu prac konstrukcyjnych nakładano papę dachową, stanowiącą warstwę ochronną przed wilgocią. Zasypywanie konstrukcji schronu prowadzono warstwowo, każdą warstwę dokładnie ubijając, aby zapobiec późniejszemu osiadaniu gruntu.
Po osiągnięciu wymaganej wysokości przystąpiono do prac wykończeniowych. Do nich należało maskowanie, zamontowanie blendy osłaniającej wejście oraz wykonanie odwodnienia oraz wyposażenie wnętrza schronu zgodnie z jego przeznaczeniem. Konstrukcja po zakończeniu prac zapewniała miejsce dla sześciu ludzi w pozycji siedzącej lub trzech w pozycji leżącej, a jej masa całkowita wynosiła około 0,98 tony.
Dokumentacja przewidywała również możliwość zaminowania obiektu. W takim przypadku należało dodatkowo:
– ustawić wewnętrzne podpory (niem. Streben) w odpowiednim układzie, aby konstrukcja zachowała stabilność po ewentualnym założeniu ładunku,
– po jednej stronie odciąć czopy (Zapfen) i zastąpić je klinami, co umożliwiało kontrolowane osłabienie konstrukcji i jej przewidywalne zachowanie po detonacji (Przekrój C-D, Schnitt C-D).
Uwagi te wskazują, że schron mógł pełnić funkcję obiektu opóźniającego, przeznaczonego do zniszczenia w określonych warunkach taktycznych.
Całość prac wykonywał zespół składający się z dowódcy i ośmiu podkomednych. Czas realizacji wynosił około 16 godzin, co świadczy o stosunkowo szybkim montażu konstrukcji przy użyciu standardowego zestawu narzędzi saperskich: łopat, szpadli, kilofów krzyżowych, siekier, młotków, piły, taczki, skrzynki z gwoździami oraz miary.
Wykonana konstrukcja schronu był zwartą, odporną na obciążenia i dobrze przygotowaną do użytkowania w warunkach polowych. Posiadała możliwość adaptacji do wariantu zaminowanego zgodnie z wymogami sytuacji bojowej.
Schron z drewna z dachem z blachy falistej typu „Heinrich” dla 3 ludzi leżących lub 6 ludzi siedzących
Prace rozpoczęto od wytyczenia obrysu przyszłego schronu, dostosowując wymiary do rodzaju gruntu. W podłożu sypkim konieczne było wyznaczenie szerokiego pola roboczego, sięgającego 9,0 × 9,0 do 10,0 × 10,0 m, natomiast w gruncie nośnym wystarczał obszar 4,5 × 4,5 do 7,2 × 7,2 m. Po zdjęciu warstwy próchniczej na głębokość szpadla i odłożeniu jej na bok przystąpiono do właściwego wykopu, który pogłębiono do 2,0–2,5 m. Ścianę od strony spodziewanego kierunku natarcia pozostawiono możliwie płaską, aby ograniczyć osuwanie i ułatwić późniejsze deskowanie.
Budowę schronu rozpoczynano od pionowego wbicia pali (2), które stanowiły konstrukcję nośną oraz pali (3) wyznaczających wejście do obiektu. Na nich osadzono podłużnice (4), które unieruchomiono klamrami budowlanymi (9) lub taśmą stalową. Po ustabilizowaniu ramy przystąpiono do montażu deskowania ścian z bali (5, 6, 7 i 8), a w razie potrzeby zastępczo z okrąglaków. Po obłożeniu ścian wykonano uszczelnienie papą (12), co miało zabezpieczyć wnętrze przed wilgocią i przesiąkaniem.
Kolejnym etapem było ułożenie blachy falistej (1) jako stropu. Po jej zamocowaniu całość przysypano warstwą ziemi, a przy wejściu układano stos worków z piaskiem (13), wzmacniających ochronę i stabilizujących nasyp. Następnie nakładano ponownie warstwę próchniczą, aby przywrócić naturalny wygląd terenu.
Dopuszczalne było również wykonanie stropu z okrąglaków lub bali zamiast blachy (1). Tak wykonany strop wymagał jednak dodatkowych 6 m² papy do uszczelnienia.
Po zakończeniu zasadniczych robót przystępowano do prac uzupełniających. Wykopano pogłębienie aby utworzyć siedzisko o głębokości 0,50 m, a jego dno i ściany obłożono deskami (18-20). Na przygotowanej tak konstrukcji układano deski siedzeniowe (16 i 17). Przed wejściem osadzano w gruncie zbiornik osadczy (15), którego wielkość dobierano zależnie od rodzaju gruntu i przewidywanego napływu wody. Całość maskowano siatką drucianą, a dostarczana oddzielnie kurtyna o wymiarach 1,20 × 1,35 m służyła do dodatkowego ukrycia wejścia.
Montaż obiektu wykonywał zespół w składzie: dowódca i 9 podkomendnych. Do wykonana wszystkich prac niezbędne były standardowe narzędzia saperskie. Przewidziany czas montażu obiektu wynosił 2 ½ dnia.
Schron z dachem z blachy falistej „Heinrich” dla 3 ludzi leżących lub 6 ludzi siedzących [06] posiada zbliżoną konstrukcję nośnią do wcześniej opisanego schronu o konstrukcji drewnianej.
Proces montażu konstrukcji nośnej oraz ścian bocznych również nie odbiega od już opisanego. Zasadnicze zmiany polegają na odpowiednim przygotowaniu górnej części konstrukcji nośnej do montażu arkuszy blachy falistej typu „Heinrich”, tworzących sklepienie schronu. Do wykonania sklepienia niezbędne były 4 sztuki ram blachy falistej typu „Heinrich”. Ramy blachy falistej były ustalane przy pomocy listwy oporowej (niem. Gegenlager 3,5/5) a mocowane do konstrukcji nośnej przy pomoc gwoździ ( Punkt A na rys. 05).
Schron obserwacyjny o konstrukcji z prefabrykowanych ram drewnianych
Lokalizacja schronu obserwacyjnego o konstrukcji z prefabrykowanych ram drewnianych [07] była określana podczas rozpoznania terenu względem przebiegu głównej linii ognia przez grupę roboczą Sztabu Saperów Fortecznych. Stanowisko obserwacyjne przeznaczone było do prowadzenia obserwacji w warunkach ostrzału oraz do krótkotrwałego ukrycia obsługi.
Ten typ schronu mógł być wykonywany w kilku odmianach. W najprostszym rozwiązaniu składał się z tylko z szybu obserwacyjnego i korytarza. Standardowa wysokość szybu stanowiska obserwacyjnego wynosiła 1,80 m. Poziomy korytarz, zamykany pokrywą, posiadał długość 1,20 m a jego wysokość wynosiła zaledwie 1,20 m. W wersji bardziej rozbudowanej jego konstrukcja składa się z dwóch zasadniczych części:
– obserwacyjnej – płytszej, z wbudowanymi skrzynkami obserwacyjnymi (niem. Beobachtungskästen).
– schronowej (niem. Unterschlupf) – głębiej położonej, przeznaczonej dla obsługi i wyposażenia.
Podstawowymi elementami konstrukcji stanowiska były prefabrykowane ramy drewniane dostarczane jako gotowe elementy, przeznaczone do szybkiego montażu. Każda rama ochronna składała się z elementu podłogowego, 2 elementów bocznych, 1 elementu stropowego i 1 elementu dodatkowego. Ramy łączono stalowymi płaskownikami, które oprócz stabilnego mocowania usztywniały składaną konstrukcję.
Budowa stanowiska rozpoczynała się od dokładnego wytyczenia obszaru pod wykop. Zespół budowlany w pierwszej kolejności określał granice zarówno samego wykopu, jak i powierzchni, z której należało zdjąć darń. Po wyznaczeniu obrysu stanowiska zdejmowano około osiemdziesięciu metrów kwadratowych darni i starannie odkładano ją na bok, aby później wykorzystać ją do maskowania.
Kolejnym etapem było wykonanie prac ziemnych. Wykop pogłębiano zgodnie z projektem. Część, w której znajdowało się ukrycie dla załogi punktu obserwacyjnego osiągnęła ponad 2,60 metra głębokości, a część obserwacyjna 1,80 m. Równocześnie rów dojściowy, którego dno stopniowo wznosiło się ku wyjściu. W zależności od rodzaju gruntu dopasowywano nachylenie skarp, aby zapobiec osuwaniu się ziemi.
Po przygotowaniu wykopu rozpoczynano montaż konstrukcji drewnianej składającej się z podzespołów – ram ochronnych. Budowę konstrukcji schronu zaczynano od składania części obserwacyjnej. Składała się z 5 ram ochronnych. Pierwszą ramę (1) ustawiono w wykopie na głębokości 1,88 m oraz deski tylnej ściany (2). Tworzyła bazę dla kolejnych układanych trzech ram z wyciętymi otworami stropowymi oraz piątej ramy obserwacyjnej. Poprzez zachowany otwór wprowadzano deski (2) dla środkowej ściany.
Montaż konstrukcji schronu wymagał ustawienia 6 ram ochronnych (1) na głębokości 2,62 m. Po czym wykonywano przednią ścianę części obserwacyjnej (2) oraz tylną. Konstrukcję usztywniano przy pomocy metalowych płaskowników i gwoździ. Tylną ścianę schronu w dolnej jej części tworzyły 4 deski (2) a kolejne dwie deski ściany boczne (3). Na tylnej ścianie zamocowano dodatkowe deski niezbędne do zamocowania dwóch ław. Wykonano również ramę skrzynki obserwacyjnej oraz ramę pokrywy ochronnej. Następnie przygotowano i zamontowano samą pokrywę. W końcowym etapie prac wykonywano dwuczęściową pokrywę górną oraz drabinę wejściową.
Po zakończeniu prac konstrukcyjnych stanowisko przykryto papą dachową, a następnie warstwą piasku. Całość zasypano ziemią, ubijając ją warstwowo (10), aby uniknąć późniejszego osiadania. Kiedy konstrukcja była już stabilna, zespół budowlany wykonywał maskowanie. Wykorzystano darń i gałęzie świerkowe (11), dzięki czemu obiekt stawał się trudno rozpoznawalny.
Wyposażenie stanowiły dwie ławki (12), stolik na mapy (13) oraz dwie drabinki stopniowe (14). Całość prac była wykonana przez siedmioosobowy zespół w ciągu czterech dni, przy użyciu podstawowego zestawu narzędzi saperskich. Mimo ograniczonego sprzętu i środków był to dobrze zamaskowany punkt obserwacyjny, gotowy do natychmiastowego użycia.
Schron polowy dla armaty przeciwpancernego lub działa piechoty z otwartym stanowiskiem ogniowym
Schron polowy dla armaty przeciwpancernego lub działa piechoty z otwartym stanowiskiem ogniowym [08] zostało zaprojektowane jako połączenie schronu, rampy najazdowej i otwartego stanowiska ogniowego. Konstrukcja ta umożliwiała szybkie wprowadzenie działa na pozycję, zapewniała jego stabilne ustawienie oraz chroniła obsługę przed odłamkami i ogniem bocznym.
Prace budowlane rozpoczynały się od wykonania wykopu o wymiarach około 3,50 × 4,50 m i głębokości 1,40 m. W stabilnym gruncie pozwala to na bezpieczne osadzenie konstrukcji. W pierwszej kolejności wbijane były pionowe pale nośne, które stanowiły podstawę ścian schronu. Na nich układało się belki podwalinowe, mocowane klamrami. W kolejnym etapie montowano usztywnienia i deskowanie. Wnętrze schronu zostało tak zaplanowane, aby pomieścić działo oraz jego obsługę. W celu zminimalizowania wielkości schronienia w ścianie czołowej wykonano skrzynkę ochronną na lufę. Zabezpieczała broń podczas postoju.
Strop schronu wykonywany był z blachy falistej, na której układano warstwę bali drewnianych. Całość przysypywano ziemią, tworząc naturalną osłonę przed odłamkami i ogniem broni maszynowej. W tylnej części znajdowała się studzienka odwadniająca, zapobiegająca gromadzeniu się wody w ukryciu.
Wtoczenie oraz wytoczenie armaty z ukrycia umożliwiała rampa najazdowa, profilowana tak, aby umożliwić szybkie wprowadzenie działa na stanowisko. Jej powierzchnię wzmacniano deskami jezdnymi, co stabilizowało koła działa i ułatwiało nim manewrowanie.
Samo stanowisko ogniowe, położone w pobliżu schronienia było otwarte od strony głównej linii walki, ale osłonięte z boków i tyłu wałami ziemnymi oraz workami z piaskiem. Dzięki temu działo mogło prowadzić ogień w szerokim sektorze, jednocześnie pozostając częściowo ukryte i chronione.
Po wykonaniu konstrukcji ziemnej i drewnianej montowano blendy maskujące wejścia oraz elementy osłonowe, które ograniczały rozpoznawalność stanowiska z powietrza i od strony spodziewanego ataku.
Całość prac realizował zespół składający się z dowódcy i siedmiu żołnierzy, zwykle w czasie około trzech i pół dnia. Wymagany sprzęt obejmował podstawowe narzędzia saperskie jak: szpadle, łopaty, kilofy, siekiery, piły, młoty oraz ubijak do pali.
Gotowe stanowisko zapewniało obsłudze działa ochronę przed ogniem bocznym i odłamkami, stabilne podłoże dla lawety oraz możliwość szybkiego zajęcia i opuszczenia ukrycia.
Od połowy 1939 roku następują wyjątkowo szybkie zmiany w szkoleniu piechoty. Doświadczenia wojenne wymuszały modyfikacje obowiązujących instrukcji dotyczących szkolenia piechoty Wcześniej opisany schron polowy dla armaty przeciwpancernej, 2 cm działka przeciwlotniczego i lekkiego działa piechoty występuje w innej konfiguracji względem otwartego stanowiska dla armaty ppanc. Rampa dojazdowa polowego schronu jest zorientowana pod kątem 45 stopni do zakładanego kierunku ostrzału.
Również stanowisko dla armaty przeciwpancernej, zaprezentowane w „Instrukcji wyszkolenia piechoty, Fortyfikacje polowe piechoty z 1940 roku, zasadniczo odbiega od wcześniej zaprezentowanego na rys. 8, przekrój C-D i przekrój E- F. Nowe rozwiązanie stanowiska prezentuje zdjęcie 02.
Przypisy:
[01] – CAMO 500 12464 65 0002 Heeres-Gruppenkommando 1, Abt. Ia Nr. 821/39 g.Kdos.Einsatz von Truppen zu Befestigungsarbeiten an der Ostgrenze. Berlin, den 3. Juni 1939.
[02] – Kolejność odcinków budowlanych i numerów dywizji jest zgodna i podana narastająco od południa w kierunku północnym: 44, 43, 8, 28, 4, 14, 27, 10, 17, 30 i 18.
[03] – więcej w opracowaniu Blacha falista typu H.
[04] – Unterschlupf aus Schurzblechrahmen „Siegfried”, für 6 Mann im Sitzen oder 3 Mann im Liegen.
[05] – Unterschlupf aus Schurzholzahmen für 6 Mann im Sitzen oder 3 Mann im Liegen.
[06] – Unterschlupf aus Holz mit Decke aus gewelltem Wellblech für 3 Mann liegend oder 6 Mann sitzend.
[07] – Beobachtungstand aus Schrzholzrahmen.
[08] – Unterstellraum für Pak IG und mit offener Feuerstellung.
Opracowania:
– Historia nieukończonych fortyfikacji, planowanie i rozpoznanie pozycji obronnej – Grenzbefestigungen Schlesien
– Historia nieukończonych fortyfikacji, budowa – Grenzbefestigungen Schlesien.
Publikacje:
– Przedmoście Warszawy 1939 – 1944, Bogusław Perzyk, Militaria Bogusława Perzyka, 2024, ISBN 978-83-907405-6-0.
– D 585 Teil 1 und II, Stellungsbau Sammelheft für Bautruppen, Berlin 1940.