Opracował:
Tomasz Zamysłowski
Franz Aufmann
Warszawa, 10.03.2026 r.

Doświadczenia Wielkiej Wojny i ogrom poniesionych strat spowodowały, że kraje europejskie podejmowały próby zabezpieczenia swoich granic przy pomocy fortyfikacji. W czasie pokoju samo istnienie fortyfikacji pełniło rolę odstraszania i istotnego instrumentu polityki zagranicznej. Dał temu wraz Inspektor Saperów i Fortyfikacji gen. Otto Förster w piśmie do Szefa Sztabu Generalnego gen. Franza Haldera w sierpniu 1938 roku. Gen Otto Förster był zagorzałym zwolennikiem tezy, że fortyfikacje nie musiały być zaatakowane, aby spełniły swoje zadania. Samo ich istnienie wymuszało na przeciwniku określone kierunki natarcia. Dobrym tego przykładem był manewr oskrzydlający wojsk niemieckich poprzez terytorium neutralnej Belgii w okresie I Wojny Światowej oraz bardziej skuteczny, powtórzony po latach w okresie II Wojny Światowej.
W przypadku wybuchu konfliktu fortyfikacje zabezpieczały przed zaskoczeniem. Uniemożliwiały wykonanie nieprzyjacielowi uderzenia wyprzedzającego i jednocześnie stanowiły wystarczająco dobrą osłonę dla mobilizacji własnych wojsk oraz gwarantowały możliwość rozwinięcia głównych sił. W okresie wojny fortyfikacje pozwalały na oszczędność sił biorących udział w obronie na korzyść ataku w innym miejscu. Tworzyły skuteczne pole walki (obrony) przy zaangażowaniu pięciokrotnie mniejszych sił własnych na każdy kilometr frontu. Przyjmowano, że jedna dywizja zwykle obsadzała 5-6 km frontu a w przypadku pozycji obronnej, której trzon stanowiły obiekty fortyfikacji stałej, długość bronionego odcinka wzrastała do 25 km.

Po 1933 roku w niemieckiej fortyfikacji funkcjonowała zasada, że pozycje obronne będą budowane w trzech etapach. W pierwszym etapie następowała rozbudowa bezpieczeństwa (niem. Sicherheitsausbau), która uwzględniała wykonanie:

a) przeszkód przeciwpiechotnych ewentualnie przeciwpancernych,
b) schronów bojowych dla ckm w takiej liczbie, aby można było utworzyć jedną ciągłą linię ognia (niem. KHL) przed pasem przeszkód,
c) stanowisk armat przeciwpancernych Pak,
d) ważniejszych stanowisk obserwacyjnych i dowodzenia,
e) sieci telefonicznej zapewniających łączność pomiędzy wznoszonymi obiektami.

Drugi etap budowy pozycji obronnej obejmował tak zwaną rozbudowę wzmacniającą (niem. Verstärkungsausbau). Pozycja była wzmacniana poprzez zwiększenie liczby żelbetowych obiektów w celu zwiększenia głębokości obrony, skuteczności ostrzału głównego pola walki (niem. Hauptkampfplatz) oraz uzyskania wystarczającej ilości stanowisk obserwacyjnych i dowodzenia.
Dwa pierwsze etapy przewidziano do rozbudowy w okresie pokoju. Trzeci z nich, obejmujący rozbudowę uzbrojeniową (niem. Armirungsausbau) rozpoczynał się w momencie ogłoszenia mobilizacji. Pozycja doprowadzana była do pełnej gotowości bojowej zgodnie z opracowanym w okresie pokoju planem uzbrojeniowym. Wykonano przede wszystkim stanowiska polowe i wszelkiego rodzaju przeszkody określone w projekcie uzbrojeniowym. Wszelkie materiały budowlane, które miały być wykorzystane na tym etapie prac, zostały zgromadzone w okresie pokoju i przechowywane w wyznaczonych miejscach.

 

 

Rok 1938 był czasem intensywnych przygotowań III Rzeszy do wojny. Podsycane umiejętnie nastroje niemieckiej mniejszości narodowej w Czechosłowacji oraz w początkowym okresie żądania Niemiec o przyznaniu autonomii przygranicznych terytoriów a późniejszym definitywnego przyłączenia ich do Niemiec, wywołały kryzys polityczny między sąsiadującymi państwami. Kanclerz Niemiec Adolf Hitler rozpatrywał agresję na Czechosłowację, obawiając się jednocześnie reakcji sojuszniczej Francji. Budowa Wału Zachodniego (niem. Westwall) stała się priorytetem, a wschodnia granica z Polską spostrzegana wówczas jako mniej zagrożona, lecz nadal wymagająca właściwego zabezpieczenia na całej jej długości. W przypadku otwartego konfliktu z Polską, najkrótszą drogę do Berlina zamykały umocnienia Frontu Fortecznego Łuku Warty i Odry, wsparte na skrzydłach o Pozycję Pomorską i Pozycję Odry. W opinii Inspektoratu Fortyfikacji z 17 sierpnia 1938 roku [01] Front Forteczny Łuku Wary i Odry spełnia już w najkonieczniejszym stopniu swoje zadanie zablokowania najważniejszego kierunku ataku w głąb Niemiec Wschodnich. Tempo jego dalszej rozbudowy może być zatem w większym stopniu niż dotychczas uzależnione od możliwości materiałowych i personalnych w ramach ogólnej rozbudowy fortyfikacji krajowych. Prusy Wschodnie zabezpieczały umocnienia Trójkąta Lidzbarskiego. Zdaniem niemieckich strategów wyjątkowo ważnym gospodarczo rejonem na wschodzie III Rzeszy, a jednocześnie całkowicie pozbawionym należytej obrony, był Śląsk. Zwracano uwagę na fakt, że Polska praktycznie od 1933 roku sukcesywnie budowała w tym regionie fortyfikacje tworzące początkowo punkty oporu a po rozbudowie w kolejnych latach linię ciągłych fortyfikacji. Dlatego też podjęto prace nad koncepcją i przewidywanym przebiegiem nowej pozycji obronnej, która powinna zabezpieczyć zarówno Dolny i Górny Śląsk. 25 marca 1939 przedstawiono pierwsze założenia nowej linii fortyfikacji określanej jako Umocnienia Graniczne „Śląsk” (niem. Grenzbefestigungen Schlesien). Łączną długość pozycji obronnej określono na 500 km, z czego aż 250 km uznano z „taktycznie ważną”. Pozostałą jej części w początkowym założeniu uznano za „taktycznie mniej ważną”.
Dla rozbudowy bezpieczeństwa, pierwszego etapu budowy pozycji obronnej przewidziano [02]:

a) na odcinkach taktycznie ważnych:

– 15 stanowisk bojowych [03] średniej konstrukcji na 1 km.
Do obliczeń przyjęto:

– obiekty z kopułami 6-strzelnicowych – 6
– obiekty kopułą 3-strzelnicową – 1
– stanowiska ckm – 2
– podwójne „kazamaty” ckm – 2
– schron do ognia bocznego dla armaty ppanc. (Pak) lub stanowiska ckm – 2
– schron do ognia bocznego dla armaty ppanc. (Pak) i ckm – 2
(z tego 6 obiektów z małą kopułą, 2 – obiekty z peryskopem)
– 5 schronów biernych lekkiej konstrukcji na km

Do obliczeń przyjęto na każde 3 km:

– schrony dla drużyny – 3
– schrony dla 2 drużyn – 7
– schrony dla armaty ppanc. (Pak) -3
– stanowisko dowodzenia -1
– schron sanitarny -1
z tego 9 obiektów z peryskopem, 6 obiektów z małą kopułą
– Razem schronów biernych – 15

b) na odcinkach taktycznie mniej ważnych

– stanowisk bojowych średniej konstrukcji – 8
– schrony bierne lekkiej konstrukcji – 4

Rozbudowa wzmacniająca była przewidziana tylko w obrębie 250 km rozbudowy „taktycznie ważnej”, a mianowicie:

a) na 50 km w rozbudowie ciężkiej 3 dzieła [04] o strukturze:

– kopuły 6-strzelnicowych [05] – 2½
– automatyczne moździerze M 19 – 2
– małe kopuły obserwatorów piechoty – 2
– kopuły obserwatorów piechoty – 1
– wieża z armatą przeciwpancerną 5 cm – 1
– kazamata z armatą przeciwpancerną 5 cm lub działem 10 cm – ½
– forteczny miotacz ognia F.N. – ½
– płyty pancerne dla ckm – 2½
– kopuły obserwatorów artylerii – 1
– kopuły 3-strzelnicowych – ½
– lekkie haubice w wieży – ½
– bloki wejściowe – 2

– stanowiska bojowe – 2
– schrony bierne – 2

b) na 200 km w rozbudowie średniej

– stanowiska bojowe – 2
– schrony bierne – 2

Założone ilości obiektów, odniesione do 250 km odcinków o różnym priorytecie ważności, zestawiano w tabeli 01.

Ponadto dla Umocnień Granicznych Śląsk przewidziano:

1.) baterie pancerne (1 bateria pancerna na 100 km) – 5
2.) izby bojowe do ognia bocznego dla 2 dział (1 kazamata na 20 km) – 25
3.) stanowiska baterii (na każdy odcinek dywizyjny 20 km = 15 stanowisk baterii) – 250

Na 500 km 15 x 25 = 375 stanowisk baterii + 375 stanowisk zapasowych = 750 stanowisk baterii. Z tego 1/3 do wykonania w czasie pokoju = 250)

4.) punkty obserwacji artyleryjskiej – 750
5.) stanowiska pomiarów optycznych i wczesnego ostrzegania – 300
6.) poterny lub tunele (różnych profili) – 155 km

a. każde dzieło rozproszone – 500 m, co dla 150 dzieł odpowiada = 75 km,
b. główny tunel dla 50 km odcinka taktycznie ważnego = 50 km,
c. wewnątrz tych 50 km głównego odcinka, co 5 km tunel dojściowy o dł. 3 km = 30 km
Suma = 155 km

7.) dzieła wejściowe – 10
8.) kolej polowa i wąskotorowa – 400 km
9.) kolej normalnotorowa – 100 km
10.) zapory przeciwpancerne typu „zęby smoka” – 180 km
11.) mokre rowy przeciwpancerne – 60 km
12.) przeszkód z drutu kolczastego – 800 km

a. Przeszkody okrężne wokół 150 dzieł. Na dzieło = 1 km (10 m szerokości) = 150 km
b. Przeszkody okrężne wokół 6250 stanowisk bojowych. Na stanowisko 200 mb (5 m szerokości) = 625 km
c. W celu wzmocnienia istniejącej przeszkody czołowej (10 m szer.) =25 km

13.) Rozbudowa łączności
14.) Urządzenia piętrzące (tamy)
15.) Budowa dróg
16.) Zaopatrzenie w wodę (studnie włącznie z rurociągami).

 

Planowana z dużym rozmachem budowa pozycji obronnej, w której skald miało wchodzić 150 dzieł i setka mniejszych obiektów, obejmowała również wysoko zurbanizowawszy teren Śląska. Realizacja budowy oraz założenia obronne pozycji obronnej wymuszały konieczność oczyszczenia przedpola. Brano pod uwagę konieczność przesiedlania ludności z zachodnich dzielnic Bytomia i Zabrza. Przewidywano wybudowanie dla tej części ludności osiedli w rejonie Wieszowej. Jednocześnie liczono się, że ten uprzemysłowiony rejon Śląska nie zapewni dostatecznej ilości miejscowych pracowników do realizacji budowy umocnień. Dlatego też rozważano konieczność pozyskania około 50 tysięcy pracowników z innych regionów Niemiec i Austrii.

Na naradzie Dowództwa 1 Armii z komendantami Komendantur Fortyfikacji i dowódcami Placówek Saperów Fortecznych z dnia 9.12.1938 ustalono, że planowana pozycja zostanie podzielona na odcinki dywizyjne o średniej długości około 25 km. Do każdego odcinka zostanie przydzielony Sztab Rozpoznawczy, który na przynależnym odcinku wytyczy przebieg głównej linii walki pozycji obronnej. Do głównych zadań Sztabów Rozpoznawczych należało określenie typu obiektów, ich rozmieszczenie na terenie głównego pola walki oraz opracowanie dla danego odcinka planu ogni. Istotny był wybór optymalnego położenia stanowisk artylerii. Zadaniem sztabów było również wskazanie dworców wyładowczych dla materiałów budowlanych niezbędnych do budowy fortyfikacji a w razie potrzeby również potrzebę ich rozbudowy. Zwrócono uwagę na konieczność oceny stanu i konieczności ewentualnej rozbudowy sieci dróg.

 

W większości przypadków Sztabem Rozpoznawczym dowodził starszy oficer sztabowy. Zespół sztabu, ze względu na jego specyfikę pracy w terenie oraz konieczność podejmowania decyzji z zakresu różnych rodzajów broni, tworzyło 2-3 oficerów specjalistów od broni maszynowej, oficer piechoty, oficer artylerii przeciwpancernej, oficer artylerii i oficer saperów. W celu zapoznania się z nowoczesną strukturą umocnień wyznaczonych oficerów delegowano w styczniu 1939 roku na nowo wybudowane odcinki pozycji obronnych w zachodniej części Niemiec. Ze względu na konieczność realizacji zadań rozpoznawczych na Śląsku ich powrót z instruktażu do docelowego sztabu Rozpoznawczego musiał nastąpić do 1 lutego 1939 roku.

Na odprawie Sztabów Rozpoznawczych w 21.1.1939 roku Dowództwo Grupy Armii 1 określiło podstawowy cel budowy fortyfikacji na Śląsku. Przebieg planowanej pozycji obronnej powinien być tak ustalony aby ograniczyć do minimum możliwość zajęcia przez nieprzyjaciela niemieckiego terytorium. Należy zatem wysunąć planowane umocnienia tak daleko w stronę granicy, jak pozwalają na to względy dowodzenia i terenowe. Układ umocnień musiał gwarantować odparcie spodzianego ataku nieprzyjaciela przy użyciu możliwie najmniejszych sił własnych.
Jednocześnie określono docelowy zakres prac przy budowie pozycji umocnionej oraz planowanych w pierwszym okresie jej budowy. Zakończenie pierwszego etapu budowy przyjęto na koniec 1939 roku. W pracach nad rozpoznaniem terenu i przebiegiem planowanej pozycji wzięły udział właściwe komendantury pod względem lokalizacji, czyli komendantury w Opolu, Wrocławiu i Głogowie.

Północna część pozycji obronnej, przynależna Komendanturze Fortyfikacji (niem. Kommendantur der Befestigungen) w Opolu obejmowała 11 odcinków dywizyjnych:

1. Hultschin – Hulczyn (Czechy) – 25 km
2. Ratibor – Racibórz – 15 km
3. Groß Rauden – Rudy Raciborskie – 25 km
4. Gleiwitz – Gliwice – 18 km
5. Hindenburg/Beuthen – Zabrze/Bytom – 30 km (pierścień zewnętrzny) – 20 km (pierścień wewnętrzny – Rygiel)
6. Peiskretscham – Pyskowice – 12 km
7. Keltsch – Kielcza – 28 km
8. Guttentag – Dobrodzień – 18 km
9. Rosenberg – Olesno –  26 km
10. Kreuzburg – Kluczbork – 30 km
11. Konstadt – Wołczyn – 18 km

Komendantura Fortyfikacji we Wrocławiu sprawowała pieczę centralną częścią pozycji obronnej z 6 odcinkami dywizyjnymi:

1. Namslau – Namysłów – 13 km
2. Bernstandt – Bierutów – 15 km
3. Groß Wartenberg – Syców – 22 km
4. Festenberg – Twardogóra – 23 km
5. Miltsch -Milcz – 25 km
6. Trachenberg – Żmigród – 15 km

W gestii Komendantury Fortyfikacji w Głogowie znalazła południowa część pozycji obronnej i obejmowała 4 odcinki dywizyjne:

1. Herrnstadt – Wąsosz – 27 km
2. Guhrau – Góra – 21 km
3. Frauenstadt – Wschowa – 17 km
4. Kontepp – Konotop – 23 km

Inspekcja Fortyfikacji Wschodnich (niem. Inspektion der Ostbefestigungen) zmodyfikowała początkowy podział Umocnień Granicznych Śląsk (niem. Grenzbefestigungen Schlesien) na 24 odcinki dywizyjne:

1. Hultschin – Hulczyn – 24 km
2. Ratibor – Racibórz – 22 km
3. Groß Rauden – Rudy Raciborskie – 20 km
4. Kieferstadtel – Sośnicowice – 15 km
5. Hindenburg – Zabrze (ostatecznie zmieniony na Glewitz-Gliwice) – 14 km
6. Beuthen – Bytom – 23 km
7. Peiskretscham – Pyskowice – 13 km
8. Keltsch – Kielcza – 25 km
9. Guttentag – Dobrodzień – 18 km
10. Rosenberg – Olesno – 26 km
11. Landsberg – Gorzów Śląski – 19 km
12. Pitaschen – Byczyna – 26 km
13. Konstadt – Wołczyn – 16 km
14. Namslau – Namysłów – 13 km
15. Bernstandt – Bierutów – 15 km
16. Groß Wartenberg – Syców – 22 km
17. Festenberg – Twardogóra – 23 km
18. Miltsch – Milcz – 25 km
19.Trachenberg – Żmigród – 15 km
20. Herrnstadt – Wąsosz – 27 km
21. Guhrau – Góra – 21 km
22. Frauenstadt – Wschowa – 17 km
23. Langemark (Tschepplau) – Krzepielów – 18 km
24. Kontepp – Konotop – 23 km

W maju 1939 zaczęły spływać pierwsze meldunki poszczególnych Sztabów Rozpoznawczych. Raporty te były szczegółowo analizowane i oceniane. Inspekcja Fortyfikacji Wschodnich korygowała projekty Sztabów Rozpoznawczych. W przypadku raportu z rozpoznania odcinka dywizyjnego Sośnicowice zwrócono uwagę, że planowane wycinki drzew w sektorze ognia na terenie zalesionym w celu podniesienia skuteczności broni maszynowej mogą być brane pod uwagę ale tylko w ograniczonym zakresie. Las stanowił doskonałą naturalną przeszkodę przeciwpancerną, która nie wymagała dodatkowych nakładów finansowych. Zaznaczono, że bardziej celowe byłoby przerzedzenie skraju lasu lub w przypadku ogłoszenia gotowości bojowej wykonać częściową zwałkę drzew.

Oczekiwano również, że podjęte przez sztaby rozpoznawcze projekty ufortyfikowania terenu będą możliwe do realizacji w pierwszym etapie rozbudowy. Dlatego też propozycje budowy rowów przeciwpancernych wypełnionych wodą i stopni piętrzących spotkały się z negatywną oceną. Budowa tego typu przeszkód musiała być poprzedzona badaniami geologicznymi a skuteczność terenów zalewowych osiągalna była dopiero po uzyskaniu wymaganego spiętrzenia wody. Zalecano w takim przypadku wykonanie przeszkód z podwójnych ceowników (niem. Doppel-U-Eisenhindernisse).

W zaleceniach dla sztabów rozpoznawczych uwzględniono również problem braku i opóźnionych dostaw pancerzy dla nowo budowanych fortyfikacji przez dociążony zamówieniami przemysł. Niemieckie kopuły bojowe typu 20 P7 były w tym okresie niedostępne. Podjęto decyzję aby w ich miejsce zastosować 2 czechosłowackie kopuły z trzema lub czterema strzelnicami [06]. Rozważano również zastosowanie w wyjątkowych tylko przypadkach zamiast 6-strzelnicowej kopuły typu 20 P7 jednej czechosłowackiej kopuły 3 lub 4 – strzelnicowej. Problem niedostępności małych kopuł obserwacyjnych rodzimej produkcji starano rozwiązać poprzez zastosowanie czechosłowackich kopuł lub peryskopów

Poddano również ocenie wymóg budowania schronów biernych – ukryć dla armaty przeciwpancernej. Zwrócono uwagę na zalety schronów bojowych ze stanowiskiem armaty do ognia bocznego. W tym przypadku stanowisko armaty ppanc było w gotowości bojowej nawet pod ostrzałem wroga. Istniała również prowadzenia ognia z pozycji polowej po wcześniejszym wytoczeniu jej z izby bojowej.
W tabeli 2 zestawiono typy i ilości przewidzianych do budowy obiektów przez Sztab Rozpoznawczy oraz ilości zatwierdzone do budowy. Z podsumowania wynika, że łączna ilości obiektów przewidzianych przez Sztab Rozpoznawczy jest identyczna jak ilość schronów zatwierdzonych do budowy ale rozbieżności występują w ilościach poszczególnych typów obiektów. Zrezygnowano z obiektów z kopułą 6-strzelnicową oraz z biernych schronów-ukryć dla armaty przeciwpancernej. Zwiększono ilość schronów z 3-strzelnicowymi kopułami produkcji czechosłowackiej.

Ostateczny projekt Umocnień Granicznych Śląsk, sporządzony po analizie meldunków Sztabów Rozpoznawczych, wprowadzeniu niezbędnych korekt przebiegu pozycji obronnej wraz z ilością i lokalizacją obiektów, został zatwierdzony do realizacji. Pierwsze prace budowlane rozpoczęto już w czerwcu 1939 roku.

---

[01] – BAMA, RH 2/3095 0079, 10 Abteilung (Ia) Nr. 854/38 g.K. Ausbau der Landesbefestigung vom Jahre 1939 ab. Berlin 17.8.1938.
[02] – BAMA RH 2/3095 Aufstellung über den voraussichtliches Gesamtausbau (Endziel) der Landesbefestigung ab 1.04.1939, In Fest 544/39 g.K. 25.03.1939.
[03] – Stanowisko bojowe (niem. Kampfstand): W niemieckiej terminologii fortyfikacyjnej oznacza zazwyczaj schron bojowy przeznaczony do prowadzenia ognia (z ckm-ów lub dział przeciwpancernych), w odróżnieniu od schronów biernych. Określenie „mittl. Bauart” (średniej budowy) odnosi się do klasy odporności (grubości ścian i stropów), prawdopodobnie klasy B lub B1 (ściany 1,5m – 1m betonu).
[04] – Dzieło (niem. Werk): samodzielny obiekt bojowy z obroną okrężną lub rozproszony i odpodobnionymi punktami ogniowymi połączonymi z blokiem wejściowym z pomocą potern. Dysponujący rozbudowanym zapleczem socjalnym (koszarami).
[05] – Interpretacja. Jeżeli przyjęto na 50 km w rozbudowie ciężkiej 3 dzieła o strukturze przypada 2 ½ 6-strzelnicowej kopuły, oznacza to, że na dystansie 100 km zostanie wybudowane 5 dzieł z jedną kopułą 6-stzrelnicową.
[06] – Opracowanie pt. Śląskie Panzerwerki – Regelbau Rote 97, Część I i Śląskie Panzerwerki – Regelbau Rote 97, Część II