Fot. 01. Odkryte stanowisko obserwatora artylerii, wykonane na tylnej ścianie schronu z 1936 roku.
Podczas kolejnego wyjazdu na Pozycję Lidzbarską dotarłem do schronu dla obserwatora artylerii. Obiekt został wzniesiony około 400 metrów na wschód od drogi wojewódzkiej 507 z Ornety do Pieniężna a ówczesnej Reichstraße 126 z Wormitt do Mehlsack. Schron dla stanowiska obserwatora artylerii znajduje się po północnej stronie strumienia „Młyńska Struga”. Wybudowany został w 1936 roku w klasie odporności na ostrzał B1. Na tylnej ścianie obiektu wykonano otwarte stanowisko dla obserwatora artylerii. Zachowało się w świetnym stanie. Co ciekawsze w stropie schronu osadzono również kopułę pancerną dla obserwatora artylerii 44P8. Początkowo zakładano, że otwarte stanowisko obserwatora artylerii będzie rozwiązaniem tymczasowym. Już w 1934 roku opracowano i przyjęto na uzbrojenie małą kopułą 9P7, pierwszą z serii pancerzy do ochrony stanowiska obserwatora piechoty. Do końca 1935 roku zakończono kilka projektów kopuł obserwacyjnych. Dla obiektów o odporności B1 przewidziano kopułę obserwacyjną dla obserwatora artylerii 44P8.
Fot. 02. Odkryte stanowisko obserwatora artylerii a w głębi kopuła dla obserwatora artylerii 44P8.
Stanowisko chronione było pancerną ścianą o grubości 16 cm, wykonaną ze staliwa chromowo-molibdenowego. Kopuła została wyposażona w sprzęt optyczny do prowadzenia okrężnej i bliskiej obserwacji. Do okrężnej obserwacji pola walki, określania położenia wybranych celów i kierowania ogniem, przeznaczono peryskop umieszczony w pionowej osi kopuły. Jako pierwsze wyposażenie zatwierdzono do użytku peryskop typu Pz. B.F. 2 firmy Zeiss lub zamiennie SR-4 firmy Busch. Drugi peryskop spoczywał w skrzynce jako rezerwowy.
Do prowadzenia obserwacji bliskiego otoczenia kopuły wykorzystywano 6 peryskopów typu Pz. BWF 3 firmy Zeiss, umieszczonych w otworach na obwodzie cylindrycznej części kopuły. Trzy kolejne peryskopy stanowiły rezerwę.
Obserwator zajmował pozycję na siedzisku mocowanym do obrotowej platformy. Obrót platformy zapewniała przekładnia. Pokrętło przekładni znajdowało się w zasięgu prawej ręki obserwatora.
Fot. 03. Otwór na peryskop. Otwór wykonany w pionowej osi kopuły
Parę metrów od kopuły wykonano dodatkowo odkryte stanowisko obserwatora artylerii. Znajdowało się we wnęce, wykonanej na tylnej ścianie schronu.. Przeszkolony żołnierz obserwował pole walki za pomocą lornetki. Od strony zapola chroniły go stalowe drzwi 54P8, które kończyły się na wysokości płaszczyzny stropu.
Fot. 04. Obrotowa platforma kopuły obserwatora artylerii 44P8.
Fot. 01. Widok odkrytego stanowiska obserwatora artylerii w schronie, wzniesionym w 1936 roku w ramach rozbudowy odcinka obrony w pobliżu miejscowości Sępolno Wielkie (Pozycja Pomorska). Zaokrąglona część niszy skierowana była w kierunku przedpola. Obustronnie osadzono w bocznych ścianach cylindryczne prowadnice kolumn górnej osłony stanowiska (Fot. Marek Leszczyński).
Fot. 02. Odkryte stanowisko obserwatora w schronie dowodzenia z izbą bojową na ckm.Fot. 03. Otwarte stanowisko obserwatora artylerii. Na wprost – pionowa stalowa prowadnica z kanałem na do mocowania kolumn górnej osłony stanowiska. Po prawej stronie prowadnicy wylot rury łączności głosowej i nisza na przyłącze telefoniczne (Fot. Paweł Winnicki).
Odkryte stanowisko obserwatora artylerii jest nadal przewidziane w nowo wznoszonych w 1936 roku niemieckich obiektach fortyfikacji stałej Pozycji Pomorskiej [01]. Przykładem zastosowania tego rozwiązania jest kompanijny schron dowodzenia ze stanowiskiem ogniowym na ciężki karabin maszynowy (niem. Kompanieführer-Stand mit MG-Schartenanlage). Obiekt został wzniesiony na południe od drogi Sępólno Wielkie – Kołtki. Otrzymał sygnaturę Karz. 12.
Odkryte stanowisko obserwatora zostało umieszczone na tylnej ścianie schronu. Niszę stanowiska obserwacyjnego zabezpieczały od tyły stalowe drzwi 54P8 (osadzone w płaszczyźnie elewacji), a od góry pozioma osłona. Pozioma osłona nie zachowała się. Zapewne wykonano ją ze stalowej walcowanej blachy. Obserwator, po podniesieniu stalowej osłony do góry, mógł prowadzić nadzór pola walki za pomocą sprzętu optycznego. Osłona unoszona była na dwóch pionowych kolumnach, przesuwnych w cylindrycznych prowadnicach osadzonych w bocznych ścianach stanowiska obserwacyjnego [02].
Stanowisko zapewniało obserwatorowi minimum komfortu. Podstawę niszy umieszczono około 128 cm poniżej zewnętrznej powierzchni stropu schronu. Szerokość stanowiska wynosi 70 cm. Obserwator miał zapewnioną łączność z punktem dowodzenia. Informacje mógł przekazywać za pomocą rury głosowej. Jej wylot znajduje się w zaokrąglonej części czołowej stanowiska. Ta metoda łączności była zawodna, szczególnie podczas prowadzenia ognia ze stanowiska ciężkiego karabinu maszynowego. Dlatego też w ścianie czołowej stanowiska wykonano dodatkowo niszę na przyłącze telefoniczne. Zapewniało ono łączność ze stanowiskiem dowodzenia w schronie i polową siecią telefoniczną po przez drugie przyłącze, standardowo mocowane w niszy na elewacji wejściowej obiektu.
Tuż nad niszą na przyłącze telefonicznie (w osi stanowiska) osadzono w ścianie płytkę stalową do mocowania sprzętu optycznego. Do obserwacji stosowano lornetki nożycowe.
[01] – więcej w opracowaniu Odkryte stanowisko obserwatora artylerii
[02] – Tego typu rozwiązanie nie było stosowane w schronach wzniesionych w 1936 roku z otwartym stanowiskiem obserwatora artylerii na Pozycji Lidzbarskiej.
Fot. 01. Schron otrzymał osłoną strzelnicy ckm przed bezpośrednim ostrzałem, nietypową dla niemieckiej fortyfikacji stałej. Wokół schronu wykonano betonowy fundament dla drewnianej konstrukcji przysłaniającej schron.
Dwa schrony broni maszynowej do ognia bocznego, wchodzące w skład grupy bojowej schronów, zostały wzniesione prawdopodobnie najpóźniej w 1933 roku poniżej zbiornika wodnego, na północnym brzegu Nysy Kłodzkiej. Podstawowym uzbrojeniem obu obiektów był 7,92 mm karabin maszynowy sMG08 na podstawie fortecznej, chroniony 10 cm płytą stalową. Konstrukcja schronów spełnia wymagania instrukcji „Budowa pozycji obronnej” (niem. Stellungsbau) z 4 sierpnia 1930 roku. Oba schrony są niemalże kopią jednego z projektów studyjnych (jakie otrzymali do dyspozycji projektanci obiektów fortyfikacji stałych) wzbogaconą o nietypowe dla fortyfikacji niemieckiej elementy chroniące strzelnicę ckm przed bezpośrednim ostrzałem.
Schron bardziej oddalony od tamy zbiornika wodnego posiada typowy nasyp ziemny, chroniący ściany schronu przed odstrzałem wroga. Schron zlokalizowany przy zaporze jeziora Otmuchowskiego, znajdujący się na ówczesnym terenie rekreacyjnym dla mieszkańców pobliskiego miasteczka, otrzymał elewację wyłożoną identycznym kamieniem (Fot. 01), jaki zastosowano do budowy elementów konstrukcji pobliskiej tamy.
Fot. 02. Widok tylnej ściany schronu z wejściem. Wyraźnie widoczna jest wanna chroniąca wejście schronu przed zalaniem. Obustronnie do żelbetonowej konstrukcji wanny dochodzi fundament dla drewnianej konstrukcji przysłaniającej schron. Od lewej strony: otwór wentylacji grawitacyjnej i otwór wylotowy urwanego przewodu kominowego.
Schron umieszczono w betonowe wannie. Chroniła obiekt przed zalaniem spowodowanym wysokim stanem wód gruntowych lub podniesieniem się poziomu rzeki w wyniku spustu wody z Jeziora Otmuchowskiego. Wanna obejmowała wejście do schronu wykonane w tylnej ścianie, tuż poniżej poziomu gruntu (Fot. 02). Dlatego też przy wejściu żelbetonowa krawędź wanny została odsunięta od ściany schronu. Do niej z obu stron dochodził, dobudowany wokół schronu betonowy fundament (Fot. 03). Osadzono w nim pionowo ustawione kotwy do mocowania drewnianej konstrukcji, przykrywającej bryłę schronu.
Fot. 03. Widok schronu od strony przedpola. Schron wzniesiono na terenie zalewowym, bez nasypu ziemnego. Elewację pokryto kamieniem, jaki wykorzystano do wykończenia elementów betonowych tamy wodnej. Wokół schronu wykonano betonowy fundament dla drewnianej konstrukcji przysłaniającej schron.
Drewniana konstrukcja, prawdopodobnie typowa dla danego regionu, stosowana była z powodzeniem w czasie pokoju. Skutecznie chroniła obiekt wojskowy przed rozpoznaniem przez obce służby wywiadowcze. Spostrzeżenia autorów niniejszego wpisu potwierdzają zdjęcia archiwalne. Drewniana konstrukcja widoczna jest na archiwalnych zdjęciach ze strony internetowej polska-org.pl, wykonanych podczas budowy tamy, jak i również w późniejszym okresie. Poniżej zamieszczono jedno z nich.
Fot. 04. Ujście Nysy Kłodzkiej z jeziora Otmuchowskiego. Widok z tamy w kierunku schronu bojowego, obudowanego drewnianą konstrukcją, zapewne typową dla regionu. Zdjęcie, wykonano w 1940 roku, pochodzi ze strony internetowej polska-org.pl (https://polska-org.pl/8396628,foto.html?idEntity=5335589)
1.1. Izba bojowa
Fot. 07. 10 cm płyta stalowa chroniła stanowisko 7,92 mm karabinu maszynowego sMG08 na podstawie fortecznej. Na zdjęciu: dwa otwory na kotwy mocujące płytę do bryły schronu, strzelnica ckm i wąski otwór przeziernika do obserwacji pola walki przez dowódcę schronu (Fot. Tomasz Zamysłowski).
Jednoizbowy schron (niem. Unterstand für ein M.G. mit Schartenplatte) [02] z bierną śluzą przeciwgazową posiadał stanowisko bojowe 7,92 mm ciężkiego karabinu maszynowego sMG08 na podstawie fortecznej chronione stalową płytą o grubości 10 cm [03]. Płyta ze strzelnicą i wąskim, poziomym przeziernikiem do obserwacji sektora ostrzału zamocowana została do bryły schronu za pomocą 10 sztuk stalowych kotw. Ze względu na wymiary stalowej płyty o szerokości 2,40 m i wysokości równej 1,8 m wykonano obniżenie stropu oraz u jej podstawy żelbetową ławę w kształcie litery „T”. Po przez obniżenie stropu poprowadzono dwie kotwy mocujące płytę. Pozostałe kotwy osadzono w ścianach bocznych (6 szt.) i w żelbetowej ławie (2 szt.).
Fot. 08. Widok stalowej płyty ze strzelnicą, wzmocnionej żelbetową ławą w kształcie litery „T”. Na ławie ustawiona była blaszana skrzynka z saniami, podstawą forteczną z zamocowanym ciężkim karabinem maszynowym sMG 08. Po lewej stronie stanowiska bojowego przeziernik do obserwacji pola walki przez dowódcę, wyprowadzenia kabli telefonicznych. Obustronnie umieszczono nisze oświetleniowe, jeszcze w 1933 roku nie stosowane standardowo w niemieckiej fortyfikacji stałych (Fot. Tomasz Zamysłowski).
Płyta ze strzelnicą została zdekompletowana. Rys. 01 prezentuje widok strzelnicy i przeziernika, prowadnic oraz przesuwającymi się między nimi zasuwami. Zasuwa służyła do zamykania strzelnicy karabinu maszynowego. Była ryglowana w skrajnych położeniach za pomocą dwóch rygli, wsuwanych pomiędzy zasuwę a prowadnicę w wyniku obrotu dźwigni w dół. Wsuwający się rygiel powodował docisk zasuwy do filcowej uszczelki, przylegającej do powierzchni stalowej płyty pomiędzy dwiema prowadnicami. Uszczelka, nasączona olejem, zapewniała po dociśnięciu gazoszczelność zamknięcia. Aby ułatwić taśmowemu zamykanie lub otwieranie strzelnicy, umieszczono masywną zasuwę na dwóch obracających się rolkach. Zasuwa przeziernika unieruchamiana była w położeniu „zamknięte” za pomocą dwóch śrub dociskowych, umieszczonych na prowadnicach w osi symetrii przeziernika.
Rys. 01. Schemat zamknięcia strzelnicy ciężkiego karabinu maszynowego MG 08 oraz przeziernika do obserwacji sektora ostrzału. 1. Strzelnica ckm, 2. Zasuwa strzelnicy z układem ryglującym, 3. Jedna z dwóch prowadnic zasuwy strzelnicy ckm, 4. Śruba mocująca prowadnicę, 5. Wycięcie w dolnej prowadnicy do ustalenia położenia podstawy fortecznej ckm, 6. Zasuwa przeziernika do obserwacji, 7. Jedna z dwóch prowadnic zasuwy przeziernika, 8. Jeden z dwóch docisków blokujących zasuwę przeziernika, 10. Jeden z dwóch ograniczników przesuwu zasuwy przeziernika, 11. Uszczelka filcowa.
Po obu stronach stanowiska bojowego ckm, wykonano dwie nisze oświetleniowe o niepowtarzanym w późniejszym okresie kształcie. Jako standardowe wyposażenie schronu stosowana była w niemieckich obiektach fortyfikacji stałej dopiero od 1934 roku. Wykorzystanie nisz oświetleniowych było rygorystycznie przestrzegane. Należało wygasić oświetlenie przed otworzeniem strzelnicy. Przewidziano łączność telefoniczną dla schronu. Na lewej ścianie izby bojowej, przy stanowisku dowódcy (niem. Waffenführer) wyprowadzono kable sieci telefonicznej. Na ławie, poniżej strzelnicy, ustawiona była blaszana skrzynka z saniami, podstawą forteczną z zamocowanym ciężkim karabinem maszynowym sMG 08. Po prawej stronie stanowiska bojowego zajmował miejsce taśmowy.
Do prowadzenia ognia, podstawę forteczną z zamocowanym karabinem maszynowym sMG08 dosuwano do płyty stalowej i w tym położeniu blokowano [04]. Przesuwanie podstawy fortecznej umożliwiały sanie, ustawione na blaszanym pudle, mocowanym do żelbetowej ławy. Po wycofaniu podstawy fortecznej z ckm w tylne skrajne położenie przez celowniczego i jej obrocie o około 40 stopni, taśmowy mógł zamknąć strzelnicę i zaryglować zasuwę za pomocą obrotowej dźwigni.
Fot. 09. Widok izby bojowej w kierunku wejścia z śluzy przeciwgazowej. W wejściu, od strony izby bojowej, osadzona ościeżnica lekkich drzwi gazoszczelnych. Po prawej stronie zamknięcie przewodu kominowego i wentylacyjnego (Fot. Tomasz Zamysłowski).Fot. 10. Standardowe zamknięcie (zawór odcinający) przewodów wentylacyjnych i kominowych (niem. Äußerer Abschluß für Ansauge- Rauch- und Lüftungsrohr), w tym przypadku przewodu wentylacyjnego [05] (Fot. Tomasz Zamysłowski).
Schron wyposażono w wentylację grawitacyjną. Powietrze dostarczane było rurą, poprowadzoną przez zewnętrzną ścianę. Rura w tym okresie prowadzona była na przelot, prostopadle do powierzchni ściany. Wlot zabezpieczono metalową blachą z drucianą siatką. Na wewnętrznej powierzchni umieszczono gazoszczelną zasuwę. Otwarta strzelnica ckm zapewniała cyrkulację powietrza w pomieszczeniu.
Fot. 11. Widok przewodów wentylacyjnych, poprowadzonych na wprost przez ścianę tylną. Od lewej strony: otwór wentylacji grawitacyjnej i otwór wylotowy urwanego przewodu kominowego (Fot. Tomasz Zamysłowski).
Przewidziano możliwość ogrzewania izby bojowej za pomocą pieca. Druga rura, poprowadzona przez zewnętrzną ścianę schronu równolegle do napowietrzającej, odprowadzała gazy spalinowe z pieca grzewczego. Podobnie jak rura napowietrzająca posiadała gazoszczelne zamknięcie [05] od strony izby bojowej. Była opatrzona napisem „Ofenrohr”. Po zewnętrznej stronie schronu poprowadzono przewód kominowy pionowo, równolegle do powierzchni ściany. Kamienne wykończenie elewacji schronu, znajdujące się tuż poniżej wylotu przewodu kominowego, utrudniało jego ewentualną modernizację.
Fot. 12. Wejście do schronu. Przy otworze wejściowym, zamykanym drzwiami stalowymi, konstrukcja wanny została odsunięta od ściany schronu (Fot. Karolina Kot).
1.2. Śluza przeciwgazowa
Zgodnie z ówczesnymi standardami schron otrzymał przedsionek pełniący rolę biernej śluzy przeciwgazowej. Wejście do schronu, czyli do śluzy przeciwgazowej, chronione były stalowymi drzwiami (starszego typu) o wymiarach 110 x 80 (wysokość x szerokość) cm. Bierna śluza przeciwgazowa nie posiadała wymuszonej wymiany powietrza. Dlatego też w przejściu, wykonanym pomiędzy śluzą przeciwgazową a izbą bojową, została osadzona para drzwi, lekkich i ciężkich. Od strony pomieszczenia bojowego były to lekkie drzwi gazoszczelne.
Nietypowym rozwiązaniem dla tego typu schronu było wykonanie niszy w bocznej ścianie śluzy przeciwgazowej. Nad wnęką został umieszczony napis „MG-Nische” (nisza dla karabinu maszynowego).
Fot. 13. Widok wanny i fundamentu dla drewnianej konstrukcji przysłaniającej schron (Karolina Kot).
Fot. 14. Widok wejścia do schronu od strony przedsionka – biernej śluzy przeciwgazowej (Fot. Tomasz Zamysłowski).
Wymóg wykonania niszy musiał znaleźć się w planach budowlanych dla schronu przy zaporze jeziora Otmuchowskiego. Nisza na ciężki karabin maszynowy, podobnie jak nisze oświetleniowe przy stanowisku bojowym nie były przewidziane w podstawowym projekcie schronu na ciężki karabin maszynowy za stalową płytą (niem. Unterstand für ein M.G. mit Schartenplatte), przedstawionym jako wzorcowy w instrukcji „Budowa pozycji obronnej” (niem. Stellungsbau) z 4 sierpnia 1930 roku. Zmianę taką mógł wprowadzić projektant schronu i musiał ją skutecznie obronić w procesie akceptacji projektu.
W śluzie przeciwgazowej przechowywano narzędzia saperskie i suchy klozet. Kolejnym napisem eksploatacyjnym był „für vergaste Kleider”[06]. Informował o miejscu przeznaczonym na składowanie skażonego ubrania ochronnego.
Fot. 15. M.G.-Nische – napis eksploatacyjny nad niszą dla karabinu maszynowego (Fot. Tomasz Zamysłowski).
Fot. 16. Napis eksploatacyjny w miejscu przechowywania skażonego ubrania (Fot. Tomasz Zamysłowski).
Szczególne podziękowania dla
Karoliny Kot i Cezarego Piotrowskiego za udostępnienie zdjęć do opracowania.
Więcej informacji na temat grupy bojowej schronów w opracowaniach:
[01] – Thomas Jaekiel, Die Neissestellung bei Ottmuchau, zeszyt „Beton und Stahl” wydanie specjalne czasopisma RELIKTE DER GESCHICHTE z 13.12.2019 r.
[02] – Zgodnie z wymaganiami instrukcji „Budowa pozycji obronnej” (niem. Stellungsbau) z 4 sierpnia 1930 roku schron określano jako stanowiska bojowego dla ciężkiego karabinu maszynowego, chronionego płytą ze strzelnicą (niem. Unterstand für ein M.G. mit Schartenplatte). W późniejszym latach określenie „Unterstand” stosowane było w niemieckiej fortyfikacji w odniesieniu do schronów biernych. Dla podkreślenia bojowej funkcji schronu, obiekty te otrzymały w nazwie dodatkowe uzupełnienie np.: „Kampfstand” lub „Schartenstand”. Dla jednoizbowych schronów bojowych na ckm stosowano również bardzo trafne określenie „MG-Schartenstand ohne Bereitschaftsraum”, czyli stanowisko ogniowe bez izby gotowości bojowej.
[03] – więcej w opracowaniu Płyta stalowa o wymiarach 280x180x10 cm dla stanowiska 7,92 mm karabinu maszynowego MG 08.
[04] – więcej w opracowaniu: Stanowisko bojowe ckm w schronie o odporności B1 na Pozycji Pomorskiej (1934 r.)
[05] – więcej w opracowaniu : Zamknięcie przewodu wentylacyjnego lub kominowego
[06] – w późniejszym okresie funkcjonował również napis „ Schrank für gasoerfeuchte Kleider”.
Fot. 01. „Sęp” – jeden z dwóch schronów wybudowanych w 1939 roku na Półwyspie Helskim, który miał otrzymać dwie kopuły: pierwszą na ciężki karabin maszynowy a drugą na armatę przeciw-pancerną na podstawie fortecznej (Fot. Piotr Rubanik).
Fot. 02. Szyb technologiczny o średnicy 3,0 merów dla kopuły z armatą przeciwpancerną w stropie schronu „Sęp” (Fot. hege22).Fot. 03. Drewniana makieta płyty ze strzelnicą z zamocowanym uniwersalnym wspornik do mocowania karabinów maszynowych różnych typów (źródło: NARA), pomocna przy szkoleniu na poligonach niemieckich oddziałów do obrony pozycji z udziałem obiektów fortyfikacji stałej.
Dwa polskie schrony o kryptonimach Sęp i Sabała, wybudowane w 1939 roku na Półwyspie Helskim, miały otrzymać po jednej kopule na ciężki karabin maszynowy i po jednej kopule uzbrojonej w armatę przeciwpancerną.
Niezbędne prace związane z opracowaniem konstrukcji kopuły i fortecznej armaty przeciwpancernej wykonało Stowarzyszenie Mechaników Polski z Ameryki w zakładzie w Pruszkowie pod Warszawą. Przewidywano do tego celu adaptować 37 mm armatę przeciwpancerną wz. 36., produkowaną na licencji szwedzkiej firmy Bofors od lipca 1936 roku w zakładzie w Pruszkowie. Opracowano forteczną podstawę armaty do mocowania w kopule oraz konstrukcję jarzma kulistego, pozwalającego na osadzenia lufy armaty w ścianie bocznej pancerza. Wykonano drewniany model kopuły o średnicy wewnętrznej 160 cm w zakresie niezbędnym do sprawdzenia możliwości obsługi armaty przeciwpancernej w jej skrajnych ustawieniach. Podobne doświadczenia przeprowadzano również z drewnianymi modelami izb bojowych dla ciężkiego karabinu maszynowego na podstawie fortecznej. Tak jak w przypadku armaty pancernej wątpliwości dotyczyły możliwości obsługi ckm w skrajnych położeniach. Sytuację komplikowało niejednolite uzbrojenie schronów bojowych. Przewidzianym ciężkim karabinem maszynowym dla polskich fortyfikacji na Wschodzie był Maxim wz. 08 a w zachodniej Polsce ckm wz. 30. W przypadku ckm wz. 30 taśmowy zajmował miejsce po lewej stronie, a dla Maxima po prawej stronie. Ta z pozoru drobna różnica komplikowała fortyfikatorom optymalizację pomieszczeń bojowych.
W styczniu 1938 roku wykonano próby doświadczalne z przygotowanym drewnianym modelem kopuły na armatę przeciwpancerną w Centrum Wyszkolenia Piechoty w Rembertowie pod Warszawą. Przeprowadzono doświadczalne strzelanie. Z oddanych 14 strzałów tylko jeden pocisk osiągnął cel. Komisja Doświadczalna CWP pod kierownictwem ppłk. dypl. Aleksandra Dmytraka zwróciła uwagę, że podstawa forteczna armaty wymagała usztywnienia a przekonstruowaniu osłona celowniczego z urządzeniem do odprowadzenia łusek. Zdaniem komisji uniemożliwiała czyszczenie lufy z wnętrza kopuły. Drewniany model kopuły pozwolił na doświadczalne określenie możliwości obsługi armaty przy obrocie podstawy fortecznej od – 22,5° do +22,5° w płaszczyźnie poziomej przy oczekiwanym sektorze ognia w zakresie 50°-60° i kącie podniesienia od -5 do +15 stopni przy wymaganym od -10° do +20°.
Fot. 01. Widok uszkodzonego stropu schronu R 514 ze stalową rurą szybu 735 P3 dla peryskopu SR9 lub SR10 do obserwacji okrężnej.
Rys. 01. Zabudowa stalowej rury szybu dla peryskopu SR9 lub SR10 w stropie o grubości 2 metrów (źródło: NARA).
Fot. 02. Widok stalowej rury szybu 735P3 dla peryskopu SR9 lub SR10 w rozwarstwionym i obróconym o 180 stopni stropie schronu R 514.
Pod koniec 1938 roku zostają opracowane nowe konstrukcje standardowych schronów. Wznoszone obiekty serii „100” [01] mogą być budowane tylko w dwóch kategoriach odporności na ostrzał, B neu i A. Schrony otrzymują zwartą bryłę. Stalowe płyty, chroniące stanowiska bojowe zostają umieszczone we wnękach, zdecydowanie utrudniając ostrzał strzelnic przez wroga. Obiekty serii „100” zostają wyposażone w stanowiska obserwacyjne. Okrężna obserwacja pola walki może być prowadzona z małej kopuły obserwacyjnej lub przy pomocy peryskopu optycznego, wysuwanego przez szyb w stropie. Stosunkowo w krótkim okresie, bo już w następnym roku rozpoczęto prace na nową serią obiektów fortyfikacji stałej, określanej symbolem „500”. Prace projektowe miały na celu optymalizację rozwiązań schronów bojowych oraz dostosowanie ich konstrukcji na „czas wojny” pod względem zużycia surowców.
Obiekty serii „100” i „500” zaczęto wznosić również na wschodnich terenach Niemiec w Prusach Wschodnich oraz wzdłuż nowej granicy pomiędzy III Rzeszą a ZSRR, wytyczonej zgodnie z Paktem Ribbentrop-Mołotow. Przewidziano ich budowę w celu zabezpieczenia ważnych strategicznie miast, przepraw (np. Przedmoście Warszawy – niem. Brückenkopf Warschau) i szlaków komunikacyjnych.
Konstrukcja szybu 735P3 na peryskop optyczny SR9 lub SR10
Staliwna rura szybu peryskopu o oznaczeniu 735P3 (niem. Stahlführungsrohr 735P3) [02] osadzana była jako pierwsza od zewnętrznej powierzchni stropu (Fot. 01). Masywny cylindryczny pancerz o długości całkowitej 1,0 metra skutecznie zabezpieczał szyb peryskopu przed oddziaływaniem uderzeń pocisków większych kalibrów w strop o grubości 2,0 metrów. Pancerz 735P3 przedłużony był cienkościenną rurą zakończoną elementem (Fot. 03) umożliwiającym ryglowanie zatyczki zamknięcia szybu peryskopu. Zazwyczaj znajdował się pomiędzy belkami wzmacniającymi strop.
Średnica otworu wewnętrznego szybu peryskopu, od strony stanowiska obserwacyjnego w schronie, prawie na całej długości wynosiła 190 mm. Jedynie na jego zakończeniu, na długości 60 mm odpowiadającej grubości czołowej ścianki pancerza, wynosiła 140 mm. Średnica ta umożliwiała swobodne wysuwanie peryskopu SR 9 lub SR 10 do obserwacji okrężnej ponad powierzchnię stropu. Zwiększenie średnicy szybu z 140 mm do 190 mm eliminowało zakleszczenie się uszkodzonego peryskopu w szybie oraz umożliwiało łatwy jego demontaż.
Stropy schronów, zgodnie z obowiązującymi wytycznymi dotyczącymi maskowania, były pokrywane ziemią i darnią. W celu ochrony przed zasypywaniem otworu szybu peryskopu, wykonywano specjalne podwyższenie powierzchni stropu. Wykonane było na planie prostokąta (Fot. 01). Zaopatrywano je w układ odwadniający.
Fot. 03. Widok zakończenia szybu dla peryskopu od strony izby. Kanał na wewnętrznym obwodzie otworu z dwoma bocznymi wycięciami służy do mocowania zamknięcia szybu. Jest to możliwe po całkowitym wysunięciu peryskopu SR9 lub SR10 z szybu.
Zamknięcie szybu 735P3 na peryskop optyczny SR9 lub SR10
Zamknięcie szybu było możliwe po zdemontowaniu peryskopu. Po wprowadzeniu zatyczki (Fot. 04) w szyb oraz dosunięcia jej w górę aż do oporu, masywna stalowa główka (Fot. 06) miała wypełnić zakończenie otworu szybu peryskopu o średnicy 140 mm i zabezpieczyć go przed jakimkolwiek działaniem saperów wroga. Dwie blaszane pierścienie ułatwiały prowadzenie zatyczki w części szybu o średnicy wewnętrznej 190 mm. Górna pierścień (Fot. 06), osadzony u podstawy główki, wyposażony był w grubą filcową uszczelkę. Uszczelka, nasączana okresowo olejem, miała skutecznie zapewnić gazoszczelność zamknięcia, jeżeli zatyczka została unieruchomiona przez rygiel w kanale szybu oraz dociśnięta przez śrubę dociskową.
Fot. 04. Zatyczka rury szybu 735P3 dla peryskopu SR9 lub SR10. (od dołu) Górna część zamknięcia z „główką”, okrągłą prowadnicą z uszczelką filcową, dolną okrągłą prowadnicą, Dolna część zatyczki z ryglem i śrubą docisku.
Fot. 05. Główka zatyczki wypełniająca zakończenie rury szybu dla peryskopu. Okrągła prowadnica, osadzona poniżej główki, pozbawiona została filcowej uszczelki zapewniającej gazoszczelność zamknięcia.
Fot. 06. Po lewej stronie okrągła prowadnica górnej części zatyczki oraz rygiel zatyczki ze śrubą docisku.
Osadzanie rury szybu peryskopu
Rura szybu peryskopu miała być standardowo osadzana w stropie schronu podczas betonowania obiektu. Po pierwszych doświadczeniach z brakiem możliwości produkcyjnych i surowcowych dla pancerzy dla obiektów fortyfikacyjnych budowanych odcinków pozycji obronnych w okolicach Saarbrücken i Akwizgranie [03] opracowano również metodę osadzania pancerza obiektach już wybetonowanych. W stropie pozostawiano otwór technologiczny, umożliwiający późniejsze osadzenie pancerza.
Uwaga.
Ruiny schronów, które zaprezentowano na zdjęciach, są ogólnie dostępne. Zachowane elementy pancerne zostały pomalowane w dowolny sposób, nie mający nic wspólnego z ich przeznaczeniem.
Fot. 07. Próba rekonstrukcji stanowiska obserwacyjnego w schronie Rebelbau 514 na Dąbrowieckiej Górze w pobliżu Dąbrówki pod Warszawą. (Skansen fortyfikacyjny Dąbrowiecka Góra” – oddział terenowy stowarzyszenia „Pro Fortalicjum”). Peryskop SR 9 ustawiony na statywi
Fot. 08. Próba rekonstrukcji stanowiska obserwacyjnego w schronie Rebelbau 514 na Dąbrowieckiej Górze w pobliżu Dąbrówki pod Warszawą. (Skansen fortyfikacyjny Dąbrowiecka Góra” – oddział terenowy stowarzyszenia „Pro Fortalicjum”). Peryskop SR 9 ustawiony na statywie.
Fot. 09. Zabezpieczony otwór peryskopu.
[01] – Nazywane były serią „100” ze względu na numerację od 101 do 139.
[02] – W katalogu konstrukcji typowych niemieckich pancerzy, nazywanym popularnie „Panzeratals”, pod oznaczeniem 753P3 mylnie umieszczono rurę szybu peryskopu z mimośrodowym zamknięciem górnego wylotu (niem. 735P3 Stahlführungsrohr mit Deckenverschluß zum Sehrohr SR9 fur 2 m starke Decken).
[03] – Z powodu braku materiałów OKH wydało 20 grudnia 1939 r. rozkaz ograniczenia budowy do minimum fortyfikacji na zachodniej granicy III Rzeszy.
Szybki rozwój broni pancernej wymuszał ciągłą modyfikację lub opracowywanie nowych typów broni oraz przeszkód przeciwczołgowych. Zadaniem przeszkód przeciwczołgowych było spowolnienie ataku lub zatrzymanie pojazdu na wyznaczonym obszarze terenu, który znajdował się w sektorze ostrzału broni przeciwpancernej.
Rys. 01. Mechanizm zapory przeciwpancernej. a. oś dwuteowej belki NP 36 zapory przeciwpancernej, b. obrotowa belka blokady z zaczepem, c. oś obrotu belki blokady, d. hak ustawczy.
Zapora przeciwpancerna
Zapora przeciwpancerna miała składać się z dwóch rzędów mechanicznie unoszonych dwuteowych belek. W pierwszym rzędzie, znajdującym się w osi muru, znajdowały się trzy belki a w drugim cztery belki. Zastosowano belki NP 36 o przekroju dwuteowym. Umieszczono je pojedynczo w osobnych gniazdach, wykonanych w betonowym bloku zapory. Gniazda wyposażono w rury odwadniające. Każda dwuteowa belka zapory została obrotowo osadzona na osi a. W celu jej uniesienia należało zdjąć blaszaną pokrywę wnęki. Następnie przy pomocy haka oprzeć blokadę b (uchylną względem osi c) o tylną powierzchnię wnęki betonowej części zapory. Obrót blokady b powodował uniesienie się górnej części belki NP 36 ponad powierzchnię zapory przeciwpancernej. Dolna część belki unieruchomiona została przez blokadę b. Obrót dwuteowej belki NP 36 ograniczało odpowiednio ukształtowane gniazdo oraz wspornik wykonany z dwuteowych profili NP 16.
Fot. 01. Tylna ściana schronu biernego z 1934 roku z odcinka obrony pomiędzy jeziorami Dołgie i Bielsko (Pozycja Pomorska).
Rys. 01. Schron bierny z 1934 roku z odcinka obrony od jeziora Dołgie do jeziora Bielsko (Pozycja Pomorska). 1. wejście do schronu zamykane drzwiami starszego typu, 2. wyjście ewakuacyjne, 3. zamknięcie przewodu wentylacji grawitacyjnej odprowadzającego powietrze na zewnątrz schronu, 4. zamknięcie przewód kominowego, 5. nisza na złącze ziemnego kabla telefonicznego, 6. doprowadzenie kabla telefonicznej sieci polowej, 7. nisza oświetleniowa, 8. nisza na składany stół, 9. wnęka magazynowa w posadzce schronu.
Na odcinku obrony od jeziora Dołgie do jeziora Bielsko Pozycji Pomorskiej wybudowano 14 schronów biernych w 1934 roku. Wszystkie otrzymały sygnaturę „Br” i jednolitą numerację od 1 do 14 narastająco z południa na północ. Schrony bierne wykonano w klasie odporności C. Posiadają jedną izbę na planie czworokąta o wymiarach 297 x 397 cm. Na krótszej ścianie czworokąta (tylnej ścianie schronu) wykonano wejście. Zamykane było stalowymi drzwiami starszego typu 80 x 110 cm (szerokość x wysokość). Na tylnej ścianie, tuż nad posadzką, wykonano niszę na złącze kabla sieci telefonicznej oraz doprowadzenie kabla polowej sieci telefonicznej.
Schrony bierne nie otrzymały jednolitego wyposażenia. Tylko obiekty o numeracji od 1 do 4 [01], znajdujące się w południowej części odcinka między jeziorami Dołgie i Bielsko, wyposażono w wyjście ewakuacyjne [02] w tylnej ścianie (Fot. 02) oraz niszę magazynową na amunicję, wykonaną w posadzce schronu.
W pierwszym okresie eksploatacji opisywane schrony bierne wyposażono jedynie wentylację grawitacyjną. Wszystkie otrzymały przewód odprowadzający „zużyte” powietrze na zewnątrz schronu (Fot. 02). Przewód posiadał standardowo uniwersalne gazoszczelne [03] zamknięcie (Fot. 07).
Fot. 02. Tylna ściana schronu biernego z 1934 roku o sygnaturze Br 2. W ścianie umieszczono (od lewej): wyjście ewakuacyjne, przewód odprowadzający powietrze na zewnątrz schronu z napisem „Entlüftung”, poniżej zamknięcie przewodu kominowego z napisem „Ofenrohr”, nisza na złącze telefoniczne dla kabla ziemnego oraz doprowadzenie kabla łączności polowej, wejście do schronu.
Fot. 03. Naroże schronu biernego z 1934 roku o sygnaturze Br 2. W pierwotnym wyposażeniu znajdował się składany stół, chowany w niszy ściennej. Powyżej nisza oświetleniowa. W posadzce nisza magazynowa, przykrywana deskami podłogowymi.
Zamknięcie (Fot. 06) osadzano w górnej części ściany i oznaczano go napisem „Entlüftung”. Schrony o numeracji powyżej 4, otrzymały uzupełniający przewód doprowadzający powietrze (Fot. 04), zapewniający wentylację grawitacyjną w szczelnie zamkniętym pomieszczeniu. Oznaczano go napisem „Belüftung”. Z niezrozumiałych względów umieszczano go zaraz poniżej przewodu odprowadzającego powietrze na zewnątrz (Fot. 05). Podczas późniejszej modernizacji (najwcześniej w 1937 roku) schrony otrzymały urządzenia filtrowentylacyjne HES, zapewniające wymuszony obieg wentylacji. Urządzenie uruchamiano w cyklach 10 minutowych. W ścianie pozostały kotwy do mocowania podstawy tego urządzenia. Przewód z napisem „Entlüftung” wykorzystywano jako przewód doprowadzający powietrze do urządzenia filtrowentylacyjnego HES.
Fot. 04. Rozmieszczenie elementów wentylacji grawitacyjnej na tylnej ścinie schronu o sygnaturze Br 9. Zachowały się haki do zawieszenia hamaków oraz zaczepy podtrzymujące składane prycze.
Prawdopodobnie podczas tej samej modernizacji (najwcześniej w 1937 roku) zamontowano piętrowe prycze dla 12 żołnierzy. Wyeliminowano podwieszane pod stropem hamaki. W części schronów zachowały się zarówno zaczepy na łańcuchy podtrzymujące prycze i haki hamaków (Fot. 04). Haki mocowano do stropu tuż przy ścianie schronu.
Stałym wyposażeniem schronu był piec okopowy. Wszystkie schrony otrzymały przewód kominowy z wewnętrznym zamknięciem. Przewód oznaczano napisem „Ofenrohr”. W ścianie schronu wykonano jedną lub trzy płytkie wnęki o głębokości około 9 cm. W dużej mieścił się składany stół a w dwóch małych składane ławy.
Fot. 05. Tylna ściana schronu biernego z 1934 roku o sygnaturze Br 5. W ścianie umieszczono (od lewej): zamknięcie przewodu kominowego z napisem „Ofenrohr”, nisza na złącze telefoniczne dla kabla ziemnego oraz doprowadzenie kabla łączności polowej, wejście do schronu. W bocznej ścianie umieszczono dwa przewody wentylacji grawitacyjnej z zamknięciami.
Fot. 06. Czołowa ściana schronu biernego Br 5 z 1934 roku z wnękami ma wyposażenie.
W 1934 roku schrony otrzymały nisze oświetleniowe (Fot. 03). Umieszczano w nich lampy karbidowe lub naftowe.
[01] – Schron bierny o sygnaturze Br 4 znajduje się po północnej stronie drogi Dołgie-Dyminek. Tu też następuje zmiana sygnatur schronów bojowych z „D” na „De”. Ostatni ze schronów odcinka D posiada numer 18. Pierwszy schron odcinka De posiada oznaczenie De 19.
[02] – Więcej na temat wyjścia ewakuacyjnego: Konstrukcję wyjścia ewakuacyjnego opisano w opracowaniu: Wyjście ewakuacyjne – Notausgang .
[03] – Więcej na temat uniwersalnego zamknięcia w opracowaniu: Zamknięcie przewodu wentylacyjnego lub kominowego
Fot. 01. Widok jednoizbowego schronu broni maszynowej o odporności C od strony przedpola (Pozycja Pomorska, odcinek obrony „D”).
Fot. 01. Schron bojowy o odporności C, 1. Żelazobetonowa podstawa pod stanowisko bojowe, 2. nisza oświetleniowa i wnęka na składany stół, 3. wyjście ewakuacyjne, 4. przewód kominowy, 5. nisza na złącze telefoniczne, 6. otwór na kabel telefonicznej sieci polowej, 7. rura doprowadzająca powietrze, 8. wyjście ewakuacyjne.
Jednoizbowe schrony bojowe o odporności C na ckm wznoszono na drugorzędnych kierunkach przewidywanego natarcia nieprzyjaciela, najczęściej na terenach zalesionych lub za trudnymi do pokonania dla wojsk pancernych przeszkodami terenowymi (takimi jak cieki wodne, rzeki i jeziora). Niewielkie rozmiary schronu pozwalały na doskonałe wkomponowanie w otaczający teren przy stosunkowo niskim nakładzie pracy. Drugim równie ważnym czynnikiem było zastosowanie płyty stalowej o wymiarach 196 x 150 x 4 cm [01] do ochrony bojowego stanowiska karabinu maszynowego. Tanią w produkcji płytę osadzano w połowie grubości ściany. Od zewnątrz wykonywano dodatkowe wzmocnienie z żelbetowego płaszcza ze strzelnicą profilem przeciw rykoszetowym. Płyta ta znalazła zastosowanie praktycznie w jednoizbowych schronach bojowych o odporności C na ciężki karabin maszynowy wznoszonych w dużej ilości do 1934 [02] roku włącznie a już sporadycznie do 1936 roku. W 1935 roku wprowadzane są w konstrukcji jednoizbowych schronów o odporności C na ckm zmiany konstrukcyjne. Nowo budowane obiekty otrzymują płytę stalową 10P7 o wymiarach 280 x 200 x 6 cm. Płyta osadzana jest w płaszczyźnie lica zewnętrznej ściany. W kolejnym roku schrony uzyskują „stałą grubość” ścian w miejscach [03], w których wykonano nisze (np. nisza na przyłącze telefoniczne).
Jednoizbowy schron bojowy o odporności C na ciężki karabin maszynowy z 1934 roku.
W najlepszym stanie zachowane są jednoizbowe schrony o odporności C na ciężki karabin maszynowy na odcinkach wznoszonych w 1934 roku w okolicach miejscowości Gwda Wielka i Dyminek. Izba schronu o podstawie czworokąta o wymiarach 250 x 300 cm, podporządkowana głównie funkcji bojowej, zapewniała załodze minimalny komfort socjalny.
Fot. 02. Widok od strony wejścia w kierunku stanowiska bojowego ckm za płytą stalową.
Stanowisko ciężkiego karabinu maszynowego chronione było 4 cm stalową płytą. Ciężki karabin maszynowy sMG 08 umieszczono na podstawie fortecznej na żelbetowej ławie w kształcie litery „T” (Fot. 02). Do prowadzenia ognia służyła duża strzelnica o wymiarach w świetle 28 x 21 cm (wysokość x szerokość) zamykana przesuwną zasuwą o grubości 8 cm. Po lewej stronie strzelnicy ckm znajdowała się wąska szczelina 1 x 15 cm (zamykana zasuwą o grubości 4 cm) do prowadzenia obserwacji w sektorze ostrzału przez dowódcę schronu. Amunicję do ciężkiego karabinu maszynowego przechowywano w niszy o podstawie prostokąta 205 x 105 cm, a wykonanej w posadzce schronu.
Dowódca schronu miał zapewnioną łączność telefoniczną z punktem dowodzenia. W tylnej ścianie znajdowała się nisza na przyłącze telefoniczne. Jej tylną ścianę wykładano drewnianymi deskami, które ułatwiały mocowanie podzespołów telefonicznych. Przewidziano możność poprowadzenia sieci polowej. W ścianie schronu pozostawiono cylindryczny otwór (Fot. 06) i wykonano pionowy kanał na przewód telefoniczny (Fot. 03). Do unikalnych konstrukcji należał schron, którego ruina znajduje się na terenie Drawieńskiego Parku Narodowego. Możliwość prowadzenia obserwacji przedpola rozszerzono o odkryte stanowisko obserwatora [04], umieszczone na tylnej ścianie schronu. Stanowisko to nie posiadało ochronnych drzwi stalowych.
Fot. 03. Widok od strony stanowiska ckm w kierunku tylnej ściany. Od lewej: wejście do schronu, nisza na przyłącze telefoniczne, zamknięcie rury doprowadzającej powietrze do schronu i zamknięcie przewodu kominowego (nad niszą), wyjście ewakuacyjne.
Schron został wyposażony w wentylację grawitacyjną, która umożliwiała załodze normalne funkcjonowanie ale nie zapewniała odpowiednio szybkiej wymiany powietrza podczas prowadzenia ognia. Podstawa forteczna z ustawionym ciężkim karabinem maszynowym dosunięta była do stalowej płyty a lufa podczas prowadzenia ognia wysunięta przez strzelnicę. Skażenie powietrza powodowały zalegające na posadzce łuski wyrzucane z komory nabojowej po każdym strzale. Zawierały gazy prochowe, skażające powietrze w schronie.
Powietrze dostawało się do schronu przewodem o średnicy 10 cm, osadzonym w tylnej ścianie schronu (Fot. 03). Wlot powietrza chroniono stalową siatką. Przewód posiadał uniwersalne gazoszczelne wewnętrzne zamknięcie [05] (niem. Äußerer Abschluß für Ansauge- Rauch- und Lüftungsrohr), stosowane również w przewodach kominowych. W celu zapewniania obiegu powietrza w okresie pokoju pozostawiano okresowo otwartą strzelnicę z założoną blendą z perforowanej blachy [06]. Wymuszony obieg powietrza schron mógł otrzymać podczas modernizacji przeprowadzonej w późniejszym terminie. W niemieckich schronach bojowych na ckm stosowano wymuszony obieg powietrza praktycznie od początku 1937 roku, od wprowadzenia filtrowentylatora HES 0,6 a w późniejszym okresie filtrowentylatora HES 1,2 o zwiększony wydatku powietrza.
Fot. 04. Widok bocznej ściany z wnęką na składany stół. Nad wnęką nisza oświetleniowa.
Schron posiadał oświetlenie. Do tego celu przewidziano lamy karbidowe lub naftowe. Lampy ustawiano w dwóch niszach, wykonanych bocznych ścianach schronu. Do ogrzewania schronu zastosowano piec okopowy. Przewód kominowy wyprowadzono przez tylną ścianę schronu. Zaopatrzono go w uniwersalne zamknięcie.
Załoga schronu początkowo mogła otrzymać do dyspozycji hamaki, a podczas późniejszej modernizacji montowano piętrowe skalane prycze. Wyposażenie schronu uzupełniał składany stół.
Fot. 05. Tylna ściana schronu o odporności C z uszkodzoną ścianką wyjścia ewakuacyjnego.
W tylnej ścianie schronu, naprzeciwko stalowej płyty ze strzelnicą, wykonano wejście do schronu. Chronione było drzwiami stalowymi starego typu, wycofanych z produkcji i nieujętymi w wykazie niemieckich pancerzy z 1942 roku. W tylnej ścianie umieszczono również wyjście ewakuacyjne [07] Od strony elewacji chronione było otynkowaną cienką ścianką z cegieł. Od strony izby zakasowano standardowe dla odporności C jednorzędowe zamknięcie ze stalowych dwuteowych belek [08].
Fot. 06. Tylna ściana schronu o odporności C wejściem. Od lewej: Uszkodzona ścianka wyjścia ewakuacyjne-go, rura przewodu kominowego, rura przewodu łączności polowej, rura doprowadzająca powietrze do schronu, wejście do schronu.
[01] – Więcej w opracowaniu: Stahl-Schartenplatte 4 cm stark – 4 cm płyta stalowa ze strzelnicą na sMG 08 .
[02] – Płyta stosowana jest w dużych ilościach jest na Pozycji Lidzbarskiej w 1932 roku a sporadycznie na terenie Pozycji Pomorskiej. Relacja ilościowa zmienia się w 1934 roku.
[03] – Dariusz Pstuś, Pozycja Pomorska – odcinek „Pilowmühle”. Przyczynek do dyskusji na temat rozwoju konstrukcji niemieckich obiektów bojowych do roku 1936.
[04] – Krzysztof Michalak, Jakub Wajda, Fortyfikacje Pozycji Pomorskiej jako walor kulturowy Drawieńskiego Parku Narodowego, Nadwarciański Rocznik Historyczno-Archiwalny Nr 18/2011, str. 135, Więcej o odkrytym stanowisku obserwatora w opracowaniu: Odkryte stanowisko obserwatora artylerii .
[05] – Więcej w opracowaniu Zamknięcie przewodu wentylacyjnego lub kominowego .
[06] – Nadzór eksploatacyjny nad wybudowanymi schronami w okresie pokoju prowadzili wałmistrzowie (niem. Wallmeister).
[07] – Nie wszystkie jednoizbowe schrony na ckm o odporności C otrzymały wyjście ewakuacyjne. Do nich należą schrony wznoszone na odcinku obrony, znajdującym się obecnie na terenie Drawieńskiego Parku Narodowego.
[08] – Konstrukcję wyjścia ewakuacyjnego opisano w opracowaniu: Wyjście ewakuacyjne – Notausgang .
Fot. 01. Elewacja dwuizbowego schronu biernego, wzniesionego w 1938 roku w ramach rozbudowy Pozycji Olszty-neckiej (niem. Hohensteinstellung).
Dwuizbowe schrony bierne, wzniesione w 1938 roku w ramach rozbudowy Pozycji Olsztyneckiej (niem. Hohensteinstellung), zostały wyposażone w standardowy układ wentylacji, zapewniający wymuszony obieg powietrza. Czerpnia powietrza była umieszczona na elewacji obiektu. Przewód doprowadzający powietrze z czerpni do filtrowentylatora HES zabezpieczono obrotowym zaworem 2ML.01 (niem. Derehschieber 2ML.01) (Fot. 02). Zawór [01] umożliwiał odcięcie dopływu powietrza do schronu w przypadku ataku gazowego. Poniżej znajdował się filtrowentylator HES 1,2, ustawiony na stalowym wsporniku (mocowany do ściany tylnej czterema kotwami). Filtrowentylator HES 1,2 połączony został z zaworem odcinającym za pomocą giętkiego przewodu.
Fot. 02. Widok izby w kierunku wejścia do schronu. Po prawej stronie znajduje się obrotowy zawór odcinający 2ML.01. Poniżej widoczne są cztery kotwy mocujące wspornik filtrowentylatora HES 1,2 (fot. Arkadiusz Mitura).
Zadaniem filtrowentylatora było dostarczenie niezbędnej ilości zdatnego do użytku powietrza dla żołnierzy przebywających w schronie. Urządzenia pracowało w kilkuminutowym cyklu co godzinę. Wydajność wynosiła 1,2 m3/min. Wentylator tłoczył powietrze przewodem, podwieszonym pod stropem izby. Wylot przewodu znajdował się w pobliżu przeciwległej ściany izby (czołowej ściany schronu). Jeden filtrowentylator HES 1,2 napowietrzał oba pomieszczenia. Przepływ powietrza do drugiego pomieszczenia zapewniał łącznik o przekroju czworokąta o wymiarach 60 x 80 cm (szerokość x wysokość), położony przy tylnej ścianie izby. W celu zapewnienia optymalnego wykorzystania przepływu powietrza, umieszczono wlot przewodu odprowadzającego zużyte powietrze w drugiej izbie w pobliżu czołowej ściany schronu.
Fot. 03. Druga izba schronu biernego z przewodem odprowadzającym zużyte powietrze. Po prawej stronie łącznik o czworokątnym przekroju, łączący obie izby (fot. Arkadiusz Mitura).Fot. 03. Druga izba schronu biernego z przewodem odprowadzającym zużyte powietrze. Po prawej stronie łącznik o czworokątnym przekroju, łączący obie izby (fot. Arkadiusz Mitura).
Przewód odprowadzający zużyte powietrze poprowadzono pod sklepieniem (Fot. 03). Wlot przewodu zabezpieczono przy pomocy jednokierunkowego zaworu nadciśnieniowego 4ML.01 [02] firmy Drägerwerk z Lubeki. Zawór umożliwiał tylko wypływ powietrza z izby na zewnątrz schronu przy zachowaniu wymaganego nadciśnienia w obiekcie. Wielkość nadciśnienia mogła być regulowana w zakresie od 5 do 15 mm słupka wody.
Fot. 04. Przewód odprowadzający zużyte powietrze ze schronu. Na rurze mieszczono strzałkę określającą położenie jednokierunkowego zaworu nadciśnieniowego 4ML.01. (fot. Arkadiusz Mitura).
Przewody wentylacyjne mocowane były do stropu za pomocą uchwytów. Sposób mocowania prezentuje fotografia 05. Na przewodzie oprowadzającym zużyte powietrze umieszczono strzałkę określającą położenie jednokierunkowego zaworu nadciśnieniowego 4ML.01.
Fot. 10. Widok odkrytego stanowiska obserwatora w schronie 123B8 w pobliżu miejscowości Kierdyny Małe na Pozycji Lidzbarskiej (niem. Heilsberger Stellung). Od lewej: nisza na przyłącze polowej sieci telefonicznej, czerpnia powietrza ze zniszczoną płytą ochronną, odkryte stanowisko obserwatora z niszą na przyłącza sieci telefonicznej.
Schron, zgodny z projektem 123B8, był w latach 1935-36 standardowym obiektem z okrytym stanowiskiem obserwatora artylerii (niem.Stand für offenen Artilleriebeobachter), wznoszonym na Pozycji Lidzbarskiej (niem. Heilsberger Stellung). Odkryte stanowisko umieszczono na tylnej elewacji schronu (Fot. 10). Wejście zabezpieczone było stalowymi drzwiami 54P8 (70 cm x 130 cm x 3 cm). Stanowisko obserwatora o szerokości 70 cm posiadała zaokrągloną powierzchnię czołową (Fot. 11). Tam też osadzono kotwy do mocowania sprzętu optycznego do obserwacji wyznaczonego sektora. W omawianym przypadku kotwy nie zostały osadzone, a w ścianie pozostawiono czworokątny otwór 8 cm x 8 cm o głębokości 20 cm.
Fot. 11. Widok odkrytego stanowiska obserwatora w schronie 123B8. Widoczna jest nisza na przyłącze telefoniczne oraz zakończenie rury głosowej do wewnętrznej łączności.
Fot. 12. Widok niszy na przyłącze telefoniczne z wylotami stalowych rurek na kable telefoniczne w odkrytym stanowisku obserwatora artylerii. Rurka 01 prowadzi do niszy przyłącza polowej sieci telefonicznej. Rurka 02 prowadzi do wnętrza schronu.
Poniżej została wykonana nisza na planie czworokąta 40 cm x 29 cm na przyłącze do łączności telefonicznej (Fot. 12). Kable telefoniczne wyprowadzono ze stanowiska obserwatora w dwóch stalowych rurkach średnicy 2”. Wylot pierwszej z nich znajdował się w niszy przyłącza polowej sieci telefonicznej. Nisza ta znajdowała się na tylnej ścianie obiektu (Fot. 13), a w opisywanym przypadku jej wymiary [03] umożliwiały zamocowanie dwóch przyłączy kablowych. W niektórych obiektach 123P8 wykonywano dwie nisze na przyłącze telefonicznej sieci polowej. Druga ze stalowych rurek zapewniała doprowadzenie kabla telefoniczne do wnętrza schronu.
Obserwatorowi artylerii zapewniono również wewnętrzną łączność za pomocą rury głosowej. Widoczna jest na zdjęciu fot. 11.
Fot. 13. Widok niszy 40 cm x 32 cm x 14 cm (szerokość x wysokość x głębokość) na przyłącza polowej sieci telefonicznej. Widoczne są dwa wyloty stalowych rurek na kable. Rurka 01 prowadzi do odkrytego stanowiska obserwatora. Rurka 02 prowadzi do wnętrza schronu.Rys. 01. Elewacja schronu 123B8. 1. nisza na przyłącze polowej sieci telefonicznej, 2. Czerpnia powietrza, 3. odkryte stanowisko obserwatora artylerii, 4. stalowa rura o średnicy 2″ dla przewodu telefonicznego, 5. stalowa rura o średnicy 2″ dla przewodu telefonicznego, 6. rura głosowa do wewnętrznej łączności.
