Stahl- Schartenplatte 7P7 – Płyta stalowa ze strzelnicą 7P7

Schron 702, rejon Leśnej Góry Pozycja Odry
Fot. 01. Widok płyty 7P7 ze strzelnicą dwusektorowego schronu nr 702 w rejonie Leśnej Góry – Pozycja Odry. Zdjęcie wykonano w 2006 r.
SONY DSC
Fot. 02. Strzelnica obrony wejścia. B-Werk w Besseringen (Westwall). Strzelnica przysłonięta jest blendą.
SONY DSC
Fot. 03. Stanowisko obrony zapola i wejścia do schronu chronione płytą 7P7 wzmocnioną dodatkową płytą 726P3. Schron na ckm R 105 c w odporności B neu (Galindestellung).
Kotwa
Fot. 04. Widok kotwy i gniazda płyty 7P7.
Schartenplatte 7P7
Rys. 01. Widok płyty 7P7 z nowym typem zamknięcia strzelnicy.

Płyta stalowa 7P7 ze strzelnicą (niem. Stahl- Schartenplatte für MG), chroniąca stanowisko ciężkiego karabinu maszynowego, była jednym z najbardziej popularnych pancerzy niemieckich fortyfikacji stałych okresu międzywojennego. Konstrukcja płyty została opracowana przez Waffen-Prüf-Amt 5 [01] i zatwierdzona do stosowania pod koniec 1933 roku. Wykorzystano wcześniejsze doświadczenia i sprawdzone rozwiązania zastosowane w już produkowanych płytach, ale o niższej odporności.
Grubość płyty wynosi 100 mm, co odpowiada ówczesnej klasie oporności B1. Pierwsze egzemplarze wyprodukowano w 1934 roku. Łącznie wykonano 7563 egzemplarzy z czego 2693 sztuki pozostawały w dniu 15.02.1941 roku na składach [02].

Płyta stalowa7P7 była produkowana z walcowanych płyt z niestopowej stali konstrukcyjnej. Dlatego też została opisana w katalogu pancerzy z 1942 roku jako “stalowa płyta ze strzelnicą”. Określenie płyty jako “pancernej” w fortyfikacji niemieckiej było przypisywane tylko pancerzom wykonanym z wysokostopowych stali. Właściwości fizyczne gwarantowały większą odporność na przebicie przez konwencjonalne pociski przeciwpancerne. Przykładem płyty pancernej może być pancerz o oznaczeniu 6P7 ze strzelnicą dla ciężkiego karabinu maszynowego.

Korpus płyty 7P7 wykonywany był ze stali o składzie chemicznym, która aktualnie odpowiada stali konstrukcyjnej niestopowej w gatunku S275 (St44). Nie stwierdzono istotnych zmian twardości w funkcji odległości od powierzchni zewnętrznej płyty, co mogło by wskazywać zastosowanie obróbki cieplno chemicznej. Struktura płyty w przekroju poprzecznym jest jednorodna.

Płyta stalowa 7P7 o wymiarach zewnętrznych 3400 x 2700 mm (szerokość x wysokość), zgodnie z pierwotnymi założeniami miała chronić stanowisko bojowe 7,92 mm karabinu maszynowego wz. 08 (niem. schwere Maschinengewehr 08 w skrócie sMG08), który pozostawał na uzbrojeniu jednostek fortecznych do końca wojny. Dla lawety fortecznej 08 wykonano w późniejszym okresie adaptery do mocowania karabinów maszynowych nowszej generacji MG34, MG26 i MG37 (czeskiego). Stanowisko bojowe MG 08 za płytą stalową 7P7 prezentuje archiwalne zdjęcie Fot. 05 [03].
W obiektach o odporności B1 powierzchnia zewnętrzna płyty 7P7 pokrywała się z elewacją schronu. Tego typu obiekty można zwiedzać na Pozycji Pomorskiej i Pozycji Odry. Tradycyjnie stosowano żelbetonowe przedpiersie widoczne na Fot. 01. Zapobiegało wnikaniu pocisków artyleryjskich pod fundament schronu oraz zasypywaniu strzelnicy położonej stosunkowo nisko względem płaszczyzny równi ogniowej.
W późniejszym okresie płyta umieszczana jest w niszy, chroniącej pancerz przed bocznym ostrzałem. W przypadku zastosowania płyty 7P7 dla stanowiska ckm broniącego wejścia i zapola schronu o odporności B otrzymywała żelbetonowe wzmocnienie z profilem przeciw rykoszetowym, określane w fortyfikacji niemieckiej mianem strzelnicy schodkowej Fot. 02 (niem. Trepenscharte). Przed ostrzałem z broni stromotorowej była chroniona przez okap.

Istotne zmiany zaszły w 1938 roku. Czyniono przygotowania do wprowadzenia nowej klasy odporności o oznaczeniu B neu. Aby można było wykorzystać zalegające w magazynach płyty 7P7 oraz  sprostać nowym wymaganiom, opracowano kilka wersji  “nakładek” – dodatkowej płyty lub płyt modyfikujących “starzejący” się już pancerz jak i pierwotne przewidziane dla niego uzbrojenie. W celu dostosowania istniejących już obiektów z osadzona płytą 7P7 (uwzględniono również  5P7, 10P7) do prowadzenia ognia z ciężkiego karabinu maszynowego MG37 na lawecie fortecznej 37 opracowano dodatkową płytę (niem. Zusatzplatte) z zamknięciem kulistym. Była mocowana do płyty osadzonej w obiekcie od strony izby bojowej. Otrzymała oznaczenie 492aP2. Dla nowo budowanych schronów opracowano dodatkową płytę 492cP2 aby można było wykorzystać zalegającą na magazynach płytę 7P7.
W celu zwiększenia odporności na przebicie płyty 7P7, ale uzbrojonej w MG08, opracowano konstrukcję dodatkowej  płyty o oznaczeniu 726P3. Obie płyty ustawione do siebie równolegle (7P7 od strony izby), osadzane były  w schronach na nowej wschodniej granicy państwowej z ZSRR, wytyczonej zgodnie z zawartym paktem Ribbentrop – Mołotow a nieznacznie skorygowanej po podpisaniu traktatu o granicach i przyjaźni we wrześniu 1939 roku. Fot. 03 prezentuje płytę 7P7 z nakładką 726P3 chroniącą stanowisko ckm obrony wejścia i zapola. Została osadzona w schronie dla ckm do ognia bocznego typu Regelbau 105c (niem. MG Kasematte mit Kleinstglocke und Flankierungsanlage) o odporności B neu. Tego typu rozwiązanie zastosowano w schronach typu R105 pozycji obronnej  “Galindestellung” tworzonej w latach 1940-1941. Schrony wybudowano w pobliżu miejscowości Zbójna, Ptaki i Kozioł. Należy jednak pamiętać, że ten typ schronu mógł otrzymać inne pancerze, chroniące stanowiska bojowe.  Schrony typu R 105b (niem. Kasematte mit Sehrohr und Flankierungsanlage), budowane w ramach “Neubau-Programm” na zachodniej granicy na przełomie 1939/1940 roku (Westwall), wyposażone zostały jeszcze w płytę 7P7 dla głównego stanowiska bojowego a stanowisko obrony wejścia i zapola w  płytę 422P01 (więcej o płycie).  Na terenie Polski zachował się w dobrym stanie schron typu R 105 b w Martianach o identycznym opancerzeniu.


Mocowanie płyty stalowej 7P7

Płyta o wadze 7,5 tony mocowana była do ścian i stropu schronu za pomocą 8 kotw. Kotwa mocująca płytę 7P7 posiadała średnicę 60 mm. Zakończona była łbem z płaskim czołem o średnicy 120 mm i stożkową powierzchnią dociskową. Czoło łba pokrywało się z powierzchnią zewnętrzną płyty. Kotwy wykonywane były z ciągliwej stali. Szczególną wagę przykładano do właściwości plastycznych i możliwości wydłużenia w przypadku ekstremalnych obciążeń. Wymagany był warunek wydłużenia do 25% w momencie zerwania.


Stalowa płyta 7P7. Schron-Museum Ro 1 w Bietigheim-Bissingen
Fot. 05. Stalowa płyta 7P7. Museumsbunker Ro 1 w Bietigheim-Bissingen (zdjęcie autorstwa Ulrike U. Boris Traub).

 

Rozwiązania konstrukcyjne stalowej płyty 7P7 ze strzelnicą

Rys. 01. Widok płyty 7P7 od strony izby bojowej. Konstrukcja zasuwy strzelnicy w wykonaniu pierwotnym – z dźwignią ryglującą w pozycji “otwarte” i “zamknięte”.
Rys. 02. Widok płyty 7P7 od strony izby bojowej. Konstrukcja zasuwy strzelnicy w wykonaniu pierwotnym – z dźwignią ryglującą w pozycji “otwarte” i “zamknięte”. – a. płyta stalowa, – b. strzelnica, – c. zasuwa strzelnicy, – d. zasuwa przeziernika, – e. przeziernik, – 1. prowadnica górna zasuwy strzelnicy, – 2. śruby mocujące górną i dolną prowadnicę zasuwy do płyty, – 3. uszczelka filcowa dociśnięta do powierzchni płyty przez prowadnice i wkręty, – 4. górna prowadnica zasuwy przeziernika, – 5. śruby mocujące górną i dolną prowadnicę przeziernika do płyty, – 6. ograniczniki przesuwu zasuwy, – 7. śruba z radełkowanym chwytem do blokady położenia przeziernika, – 8. dolna prowadnica przeziernika, – 9. dolna prowadnica zasuwy z wycięciami na wspornik lawety, – 10. oś obrotu dźwigni ryglującej zasuwę strzelnicy, – 11. rygle zasuwy, – 12. dźwignia ryglująca zasuwę strzelnicy.
Schartenplatte 7P7 (0140)
Rys. 03. Przekrój poprzeczny przez strzelnicę płyty 7P7.
Schartenplatte 7P7 (013)
Rys. 04. Przekrój poprzeczny płyty 7P7 przez przeziernik do obserwacji.

Zasuwa 7P7
Rys. 05. Widok zasuwy strzelnicy nowego typu.
laweta 02
Fot. 06. Ciężki karabin maszynowy MG08 z tarczką 429P01, na lawecie fortecznej ustawionej na saniach, wycofany w skrajne tylne położenie.
Sehschlizverschluß
Rys. 06. Wsuwana wkładka przeziernika do prowadzenia obserwacji.
OLYMPUS DIGITAL CAMERA
Fot. 07. Widok stalowej płyty 7P7 z nowym typem zamknięcia strzelnicy (zdjęcie autorstwa Michael Truttenbach).
Fot. 07. Widok izby bojowej ze stalową płytą 7P7.
Fot. 08. Widok izby bojowej ze stalową płytą 7P7 (zdjęcie autorstwa Michael Truttenbach).

Płyta otrzymała duży otwór strzelnicy o wymiarach 220 mm x 300 mm (szerokość x wysokość). Pozwalała na prowadzenie ognia w sektorze 650 (w płaszczyźnie poziomej) z sMG08 zamocowanego na lawecie fortecznej. Wymagało to jednak dosunięcia lawety do płyty, tak aby wspornik lawety oparł się o dolną prowadnicę zasuwy w dwóch wycięciach (Rys. 02).  Lufa karabinu maszynowego, osłonięta chłodnicą o średnicy około 10 cm, była wysunięcia na zewnątrz poza płaszczyznę płyty. W płaszczyźnie pionowej sektor ognia wynosił od +50 do -150 względem poziomej osi strzelnicy. Zamknięcie strzelnicy wymagało wycofania lufy ze strzelnicy do tyłu i ustawienie karabinu maszynowego w skrajnej bocznej pozycji na lawecie. Zadanie to ułatwiały sanie, na których spoczywała laweta. Sanie zaś zamocowane były do blaszanego stolika ustawionego w osi strzelnicy. W celu przysłonięcia stosunkowo dużego otwory strzelnicy, wyposażono MG08 w tarczkę 429P01 (Fot. 06).


Zasuwa strzelnicy

Strzelnica, w pierwotnym rozwiązaniu konstrukcyjnym płyty stalowej 7P7, zamykana była  przesuwną zasuwą osadzoną w dwóch prowadnicach. Posiadają one w skrajnych położeniach wycięcia na rygle do unieruchomienia zasuwy. Obrót dźwigni w dół powodował wsunięcie się rygli w wycięcia w prowadnicach i docisk zasuwy do filcowej uszczelki. Uszczelka znajdowała się na całej powierzchni, ograniczonej długością prowadnic. W skrajnych punktach mocowana była do płyty za pomocą wkrętów a jej dolna i górna część dociskana była prowadnicami. Uszczelka nasiąknięta olejem, zapewniała gazoszczelność zamknięcia strzelnicy.

Prowadnice mocowane były do płyty za pomocą ośmiu śrub. Zastosowano dwa rodzaje podkładek. Górna, od strony łba śruby była cienką stalowa podkładką. Druga z podkładek wykonana została z ołowiu. Jej zadaniem było przejmowanie obciążeń sprężystych odkształceń podczas ostrzału i niedopuszczenie do zerwania śrub mocujących.

Aby zasuwa mogła się przesuwać w prowadnicach bez użycia większej siły, wyposażono ją w dwie rolki. Każda z nich osadzona była na stalowym trzpieniu wkręcanym w korpus zasuwy. Powyżej komory, w której znajdowała się rolka, wykonano otwór smarujący.

Ruch zasuwy ograniczały dwie śruby. Powierzchnia zasuwy od strony strzelnicy, a odpowiadająca wymiarom strzelnicy, była lekko wgłębiona. Rozwiązanie to stosowane było już we wcześniejszych niemieckich pancerzach. Miało eliminować unieruchomienie zasuwy w wyniku plastycznych odkształceń w miejscach uderzenia pocisków.

Prawdopodobnie w 1935 roku wraz z prowadzeniem nowego typu strzelnicy obrony wejścia 48P8 (niem. Gewehrschartenverschluß), zmodernizowano zamknięcie strzelnicy w płycie 7P7 (Rys. 05). Zrezygnowano z dużej filcowej uszczelki rozpiętej pomiędzy prowadnicami, która miała tendencje do deformacji pod wpływem wilgoci. Zasuwa nowego typu uzyskała uszczelnienie w postaci wąskiej uszczelki filcowej osadzonej w kanałku o przekroju poprzecznym trapezu. Wysuwanie się uszczelki uniemożliwiały cztery zaślepki z blachy stalowej, zamocowane przy pomocy wkrętów. Zrezygnowano również z dźwigni ryglującej zasuwę w skrajnych położeniach. W nowym rozwiązaniu, ryglowanie zasuwy umożliwiały dwa wsuwane kliny, zawieszone na stalowym łańcuchu, mocowanym do górnej prowadnicy i zasuwy. Do przesuwania zasuwy o wadze około 95 kg zastosowano boczny uchwyt.


Przeziernik

Do prowadzenia obserwacji zastosowano szczelinę obserwacyjną o wymiarach 100 mm x 10 mm. Zamykana była zasuwą. Opory przesuwu minimalizowały dwie kulki łożyskowe, osadzone w gniazdach w dolnej części zasuwy. Ruch zasuwy ograniczają dwa opory wkręcone w płytę w osi poziomej przeziernika.

Podobnie jak w przypadku strzelnicy, prowadnice dociskały uszczelkę filcową do powierzchni płyty. Docisk  zsuwy do uszczelki i jej nieruchomienie zapewniały dwie śruby z radełkowanym uchwytem, umieszczone w prowadnicach w pionowej osi przeziernika.

Obserwację podczas ostrzału umożliwiała specjalna wkładka (niem. Sehschlizverschluß FPzK 2804). Wsuwana była na czas prowadzenia obserwacji w prowadnice od lewej strony przy zasuwie ustawionej w prawym skrajnym położeniu. W metalowej obejmie umieszczono płytę ze szkła odpornego na ostrzał o grubości 74 mm. Konstrukcję wkładki prezentuje Rys. 06 [04].


Napisy eksploatacyjne

Na płycie od strony izby bojowej umieszczany był napis informujący o konieczności wyłączenia oświetlenia przed otwarciem zasuwy strzelnicy lub przeziernika (niem. Vor öffnen der Scharte oder des Sehschlitzes Licht aus!). Kolejny napis związany z płytą stalową 7P7, powszechnie stosowany w przypadku umocnień Westwall a nie spotykany na wschodnich terenach Niemiec dotyczył uszczelnienia strzelnicy za pomocą pasty w przypadku grożenia atakiem gazowym (niem. Achte bei Gasalar auf: Abdichten der Türen und Schartenplatte mit Paste).

Dodatkowym wyposażeniem pancerza były dwie blendy wykonane z perforowanej blachy, przysłaniające otwór strzelnicy i przeziernika. Miały zapewnić wymianę powietrza w schronie podczas czasie pokoju.


[01] Jeden z wydziałów Heereswaffenamt – urzędu zajmującego się w rozwojem i badaniem niemieckiego uzbrojenia od 05.05.1922 roku.

[02] Według Jörg Fuhrmeister, Der neue Panzeratlas 1 und 2. Interfest, ISSN 0931-0878 2001

[03] Anweisung für das Aufsetzen und Abnehmen des M.G.- Schutzschildes 08. 1939.

[04] S-Atlas 1944. Katalog części stalowych z 1944 r.