Odcinek Nowogród – Schron bojowy G

Fot. 01. Widok schronu broni maszynowej „H” od strony zachodniej.

 

Rys. 01. Schemat schronu. 1. – stanowisko ckm na podstawie fortecznej, 2. – szyb kopuły obserwacyjno-bojowej, 3. – wyrzutnia ładunków oświetlających, 4. – wejście do schronu zamykane drzwiami pancernymi, 5. – strzelnica obrony wejścia, 6. – strzelnica obrony zapola, 7. – piec.

 

Fot. 02. Widok schronu od strony przedpola. Ściana czołowa schronu zabezpieczona dobrze zachowanym narzutem kamienno-ziemnym. Po prawej stronie odkryty lewy -zachodni orylon.

 

Schron broni maszynowej „G” drugiej linii obrony został wzniesiony na wzgórzu z punktem wysokościowym 128,6 m. Podstawowe uzbrojenie schronu umieszczono za strzelnicami ściennymi do ognia bocznego oraz w kopule obserwacyjno-bojowej. Schron posiadał dwie izby bojowe do ognia bocznego. Zgodnie z planem ogni przewidziano dwie strzelnice dla ciężkiego karabinu maszynowego na podstawie fortecznej w zachodniej izbie bojowej a jedną we wschodniej.

Zadaniem stanowiska obserwacyjnego – bojowego w kopule było prowadzenie obserwacji przedpola, obrona przedpola, wejścia i tyłów sąsiedniego obiektu „B”. Schron „B” znajdował się w odległości około 250 metrów (mapa) na wzgórzu 130,1.

W sektorze ognia stanowisk ckm w zachodniej izbie znajduje się wschodnie zbocze wzgórza 133,0 z wzniesionym na nim schronem „C” oraz płaski teren przedpola aż do jaru, leżącego pomiędzy obiektami. Odległość między schronami wynosi około 850 metrów. Ogień z pierwszej strzelnicy od strony orylonu miał skutecznie bronić zapola schronu „C”. Uzupełniające się sektory ognia z obu strzelnic zachodniej izby ułatwiały prowadzenie obrony. Ogień z drugiej strzelnicy ryglował wyjście z jaru. Miał zatrzymać nieprzyjaciela wykorzystującego jar do próby obejścia schronu.

Sektor ognia stanowiska bojowego we wschodniej izbie obejmował płaski teren, ułatwiający obronę po przez stawianie płaskich zapór ogniowych.


Schron

Cechą charakterystyczną konstrukcji polskich schronów bojowych była zróżnicowana grubość ścian. Ze wszystkich ścian zewnętrznych schronu, ściana czołowa otrzymała  największą grubość rzędu 125 cm a strop około 105 cm. Mając na uwadze doświadczenia wynikające z I Wojny Światowej powszechnie uważano, że w nowych konfliktach zbrojnych schrony bojowe będą zwalczane przy pomocy broni stromotorowej o dużych kalibrach. Najbardziej narażoną na ostrzał była ściana czołowa schronu i strop. W celu jej ochrony schron otrzymał od strony przedpola narzut kamienno-ziemny. Warstwa kamieni, ułożona przy czołowej ścianie schronu miała powodować eksplozje pocisków na powierzchni narzutu, zapobiegała ich wnikaniu w głąb gruntu.
Ściana czołowa została przedłużona dwoma orylonami. Rozwiązanie to zapewniała skuteczną ochronę strzelnic broni maszynowej przed skośnym ogniem nieprzyjaciela. Ściany boczne schronu, w których umieszczono strzelnice, mogły posiadać mniejszą grubość niż czołowa. Wynosiła ona około 100 cm. Tylna ściana, nie narażona na bezpośredni ostrzał, otrzymała grubość 80 cm.

Fot. 03. Widok schronu od strony zapola. Od prawej kolejno: wejście do schronu, pozostałości czerpni powietrza, strzelnica obrony zapola, strzelnica ckm, orylon.

 

Fot. 04. Widok schronu od strony południowo-wschodniej. Od prawej: orylon chroniący strzelnicę ckm przed ogniem skośnym, strzelnica ckm (zamurowana), wejście do schronu, strzelnica obrony wejścia i zapola.

Izba bojowa

Stanowiska bojowe ckm umieszczono w dwóch niegazoszczelnych izbach bojowych. Wejście do izb chronione były lekkimi drzwiami stalowymi. Strzelnice broni maszynowej, znajdujące się w obu izbach otrzymały nowe rozwiązanie niegazoszczelnego pancerza (Fot. 05). Ten typ pancerza został wprowadzony na uzbrojenie w 1939 roku [01]. Ciężki karabin maszynowy na podstawie fortecznej prowadził ostrzał w sektorze ognia o kącie około 600 w płaszczyźnie poziomej. Dla stanowiska bojowego nie przewidziano układu chłodzenia, stosowanego w ciężkich schronach fortyfikacji stałej [02]. Skuteczne prowadzenie ognia miała zapewnić chłodnica ckm. Obowiązywała instrukcja prowadzenia ognia z ckm w warunkach polowych.

Przewidziano również możliwość prowadzenia ognia bocznego z dwóch strzelnic broni maszynowej w nocy. Każda izba otrzymała wyrzutnię ładunków oświetlających sektor ognia (Fot. 06).

 

Fot. 05. Strzelnica ckm z niegazoszczelnym pancerzem z 1939 roku.

 

Fot. 06. Strzelnice ckm oraz wyrzutnia ładunków oświetlających w zachodniej izbie bojowej.

Wejście do schronu

Obronę wejścia i zapola umożliwiały dwie strzelnice pomocnicze znajdująca się w zachodniej izbie bojowej. Podobnie jak w kilku innych schronach bojowych odcinka „Nowogród” zrezygnowano z korytarza wejściowego w kształcie litery „L”. Rozwiązanie to, stosowane w polskich schronach bojowych, zapewniało ochronę pancernych drzwi wejściowych przed bezpośrednim ostrzałem a drzwi kratowe, osadzane w korytarzu wejściowym w płaszczyźnie tylnej ściany, zdecydowanie utrudniały wtargnięcie grupy uderzeniowej nieprzyjaciela do schronu.

Schron otrzymała najprostsze rozwiązanie a zarazem najmniej korzystne dla załogi schronu. Projektant schronu poświęcił zbyt mało czasu lub uwagi na poprawne rozwiązanie konstrukcji wejścia do schronu. W osi pancernych drzwi znajduje się prosty korytarz (Rys. 01.) z wejściami do obu izb bojowych oraz z krótkim przedłużeniem do podszybia kopuły obserwacyjno-bojowej (Fot 09.). Działania wojenne w Nowogrodzie wykazały, że dla schronów tego odcinka obrony nie był najgroźniejszy ostrzał pociskami większych kalibrów z broni stromotorowej, które miały stanowić największe zagrożenie. Największym zagrożeniem okazał się ostrzał z armat przeciwpancernych o płaskim torze lotu pocisków. Pociskami przeciwpancernymi kalibru 37 mm i 88 mm zaatakowano najczulsze punkty schronu. Były nimi w pierwszej kolejności strzelnice kopuł bojowych, prowadzące ostrzał w kierunku przedpola oraz strzelnice ścienne broni maszynowej.

 

Fot. 07. Widok wejścia do schronu. Po lewej stronie rozglifienie strzelnicy. Nad ościeżnicą drzwi widoczne jest przebicie ściany przez przeciwpancerny pocisk kalibru 105 mm.

 

Fot. 08. Strzelnica obrony wejścia i zapola schronu.

 

Fot. 09. Podszybie kopuły obserwacyjno-bojowej. Ściana czołowa schronu otrzymała elastyczna zabezpieczenie przeciw odłamkowe w postaci siatki stalowej.

 

Fot. 10. Kopuła obserwacyjno-bojowa z 1938 roku (producent Huta Zygmunt).

 

Fot. 11. Niekompletna i uszkodzona czerpnia powietrza na tylnej ścianie schronu.

 

Fot. 12. Widok wejścia do zachodniej izbie bojowej. Po prawej stronie strzelnice obrony zapola i wejścia do schronu. Pomiędzy strzelnicami cylindryczny otwór na rurę doprowadzającą powietrze z czerpni powietrza do wentylatora.

 

Ślady walki

Podczas działań wojennych w dniu 10 września schron został ostrzelany ogniem na wprost. Prowadzono ostrzał zachodniej strzelnicy schronu. Uszkodzeniu uległ orylon. Ślady po trafieniach pocisków widoczne są wokół strzelnicy ckm i na okapie (Fot. 01). Znawcy tematu są zdania, że ślady pochodzą od trafień pociskami kalibru 37 mm, 75 mm i 105 mm. Armia Czerwona, która przejęła obiekty w Nowogrodzie dokonała jedynie napraw orylonu.
Ślady ostrzału ogniem punktowym (niem. Punktfeuer), prowadzonym z kilku stanowisk od strony zapola, posiada również tylna ściana schronu (Fot. 03). Ze względu na górowanie ognia skruszeniu uległa część okapu nad wejściem. W wyniku trafienia pociskiem przeciwpancernym, prawdopodobnie kalibru 105 mm przebita została ściana tylna schronu, tuż nad ościeżnicą pancernych drzwi wejściowych (Fot. 07.). Zniszczeniu mogły ulec również drzwi wejściowe.
Ślady ostrzału posiada również kopuła pancerna. Zauważalne są dwa trafienia pociskami przeciwpancernymi kalibru 37 mm (Fot. 10). Jeden z nich zrykoszetował pozostawiając ślad nad prawą strzelnicą. Drugi uderzając w rozglifienie lewej strzelnicy (po lewej stronie poniżej górnego zarysu) zrykoszetował i zniszczył zamknięcie strzelnicy.


[01] został opisany w artykule pt „Pancerz strzelnicy ckm – niegazoszczelny – 1939 r.„.

[02] został opisany w artykule pt „Układ chłodzenia ciężkiego karabinu maszynowego w fortyfikacji stałej. Część II„.