Kopuła bojowa Z.O. z 1937 roku na ckm

Strzelnica gazoszczelnej kopuły z 1937 roku (Nowogród nad Narwią).
Fot. 01. Strzelnica gazoszczelnej kopuły Z.O. z 1937 roku (Nowogród nad Narwią) z wkładką z profilem przeciw rykoszetowym.

 

Fot. 02. Polska gazoszczelna kopuła bojowa na ckm z 1937 roku, wyprodukowana przez Zakłady Ostrowieckie (Nowogród nad Narwią). Zdjęcie wykonane w 2005 roku, jeszcze z zachowaną wkładką w dolnej części strzelnicy.
Fot. 02. Kopuła bojowa Z.O. z 1937 roku na ckm, wyprodukowana przez Zakłady Ostrowieckie (Nowogród). Wkładki profilem przeciw rykoszetowym wtórnie osadzone.

 

Fot. 02. Widok stalowego podestu od strony podszybia.
Fot. 03. Widok stalowego podestu od strony podszybia.

 

SONY DSC
Fot. 04. Strzelnica kopuły bojowej Z.O. z 1937 roku na ckm o grubości pancerza 14,5 -15,0 cm z pasem wzmacniającym.

 

Fot. 03. Widok otworu strzelnicy gazoszczelnej kopuły Z.O. według projektu z 1937 roku. W górnej części znajdują się cztery gwintowane otwory do mocowania zamknięcia. Strzałką zaznaczono cylindryczne wgłębienie charakterystyczne dla zastosowanego zamknięcia górnej części strzelnicy.
Fot. 05. Widok otworu strzelnicy kopuły Z.O. z 1937 roku na ckm. Cztery gwintowane otwory do mocowania zamknięcia. Strzałką zaznaczono cylindryczne wgłębienie typowe dla zastosowanego zamknięcia górnej części strzelnicy.

 

SONY DSC
Fot. 06. Widok otworu strzelnicy gazoszczelnej kopuły Z.O. według projektu z 1937 roku z gazoszczelnym zamknięciem. Brak wkładki wypełniającej dolną część strzelnicy.
SONY DSC
Fot. 07. Widok przeziernika zamknięcia gazoszczelnego górnej części strzelnicy kopuły Z.O. wg. projektu z 1937 roku.

 

Korpus gazoszczelnej kopuły bojowej Zakładów Ostrowieckich wg projektu z 1937 roku (dalej kopuła bojowa Z.O. z 1937 r.) był odlewany ze staliwa chromo-niklowego. Zgodnie z wymaganiami musiał posiadać niezmienne właściwości mechaniczne w całym przekroju normalnym. Podczas odbioru technicznego wycinano mechanicznie z odlewu próbki do badań wytrzymałościowych. Wykonywano próbę na rozerwanie oraz udarność. Pobrana próbka powinna posiadać większą wytrzymałość na rozciąganie (Rm) niż 65 kg/mm2 przy całkowitym wydłużeniu po rozerwaniu większym niż A = 10% oraz udarność Um ≥ 7 kgm/cm2.

Korpusy kopuł były produkowane w dwóch wersjach różniących się  grubością ścian. Grubość pancerza mierzona na tej samej wysokości dla pierwszej wersji wynosiła 175-180 mm a dla drugiej 140-145 mm. Tolerancja wykonania grubości pancerza wynosiła 10 mm. Pierwsza wersja posiadała pas wzmacniający w strefie narażonej na ostrzał  na całym obwodzie. W przypadku kopuł o grubości pancerza 140-145 mm wzmocnienie obejmowało tylko strefę obejmującą trzy strzelnice rozstawione co 60 stopni względem pionowej osi symetrii kopuły (Fot. 04.). Dla wszystkich odmian kopuł średnica wewnętrzna na wysokości strzelnic wynosiła 1,50 metra, pomijając pierwsze kopuły bojowe dostarczone na wyposażenie schronów punktu oporu wzg. 307,4 „Dąbrówka Wielka”. Powierzchnia ta była obrabiana mechanicznie. Zachowanie stałej średnicy na wysokości strzelnic pozwalało na zastosowanie jednego typu obrotowego wspornika z podstawą forteczną na ckm, pozwalającego na zmianę strzelnic (tj. sektorów ognia).

Część pancerzy wykonano z bocznym wejściem o szerokości 60 cm. Tego typu kopuły osadzono w stropach schronów „L” i „E” odcinka „Nowogród” (więcej>>>).

Kopuły Z.O. według projektu z 1937 roku otrzymały cztery strzelnice dla broni maszynowej. Dwie strzelnice boczne są położone symetrycznie względem środkowej. Ich osie przecinają się pod kątem 120 stopni. Przeznaczone były do prowadzenia ognia czołowego. Czwarta strzelnica położona naprzeciwko strzelnicy środkowej służyła do obrony zapola schronu. Pod czaszą pancerza zostało umieszczone zabezpieczenie przeciwodpryskowe wykonane z tłoczonej blachy.
Dla kopuły został zaprojektowany blaszany podest o grubości 30 mm. W podeście wycięto otwór na właz zamykany blaszaną pokrywą. Powierzchnie boczne pokrywy i włazu zostały z ukosowane. W środku podestu wykonano otwór na zrzutnię łusek oraz otwory do mocowania kolumny pod obrotowy wspornik dla podstawy fortecznej i karabinu maszynowego. Kolejny otwór wykonano dla rury napowietrzającej przestrzeń kopuły bojowej (Fot. 03.).


Strzelnica gazoszczelna ckm

Standardowe rozwiązanie kopuły bojowej na ckm zostało doposażone w gazoszczelne zamknięcia strzelnic. Dolną szerszą część otworu strzelnicy wypełniała staliwna wkładka z uskokami przeciw rykoszetowymi (Fot. 01.), typowa dla wcześniejszych rozwiązań. W otworze wkładki umieszczana była lufa ciężkiego karabinu maszynowego Maxim spoczywającego na podstawie fortecznej. Strzelnica miała standardowy 60o sektor ostrzału w płaszczyźnie poziomej przy kącie podniesienia w zakresie od -15 do +10 stopni. Górna węższa część strzelnicy, służąca do obserwacji lub celowania, została przysłonięta obrotowym gazoszczelnym zamknięciem umieszczonym w dwuczęściowym korpusie (Fot. 06.). Zostało one zapożyczone z opracowanej już w 1933 roku konstrukcji pancerza skrzynkowego a stosowanego od 1936  roku (więcej … ). Zamknięcie składa się z dwuczęściowego korpusu, w gnieździe którego osadzono obrotowy wałek. Korpus zamknięcia zamocowano do wewnętrznej powierzchni pancerza za pomocą czterech śrub z ołowianymi podkładkami dociskowymi. W wałku wykonany był przeziernik (Fot. 07). Obrót walca o 90 stopni powodował zamknięcie szczeliny obserwacyjnej. Zadanie to ułatwiał uchwyt znajdujący się po prawej strony strzelnicy. Gazoszczelność zamknięcia zapewniała uszczelka filcowa.

Zamknięcia górnej części strzelnicy zachowały się w jedynie w polskiej kopule osadzonej radzieckim schronie  do ognia dwubocznego  w Przemyślu przy ulicy Sanockiej w pobliżu byłego hotelu „Gromada”, teraz „Accademia”. Kopuła wyprodukowana w Zakładach Ostrowieckich została pozyskana przez Armię Czerwoną ze składów Kierownictwa Robót na wschodnich terenach Polski. Pancerz posiada sygnaturę Z.O. 1938. N 1056 126 (wykonywana w procesie odlewania kopuły). Wkładki z profilem przeciw rykoszetowym można oglądać w strzelnicach kopuły schronu „L” przy moście w Nowogrodzie nad Narwią (Fot. 02.). Zostały pozyskane z dwóch kopuł o mniejszej grubości pancerza, gdyż czoło wkładki nie pokrywa się z cylindryczna powierzchnią pancerza.

W granicach Polski zachowało się 5 egzemplarzy gazoszczelnych kopuł Z.O. z 1937 roku na ckm, trzy w Przemyślu (Przemyski Rejon Umocniony) i dwa w pobliżu miejscowości Mosty Małe (Rawsko-Ruski Rejon Umocniony). Trzy egzemplarze pozostają nadal w polskich fortyfikacjach w Nowogrodzie nad Narwią.


[01] gazoszczelna kopuła bojowa na ckm z 1937 roku – nazwa kopuły dotyczy wszystkich kopuł o opisanym rozwiązaniu konstrukcyjnym niezależnie od daty produkcji.