Polskie kopuły

Spółka Akcyjna Wielkich Pieców i Zakładów Ostrowieckich SA była jedynym przedsiębiorstwem do 1936 roku w II Rzeczypospolitej Polskiej, które posiadało odpowiednie zaplecze techniczne i opanowało problemy technologiczne związane z produkcją staliwnych korpusów kopuł pancernych. Pierwsze prace nad pancerzami rozpoczęto w Zakładach Ostrowieckich już w 1931 roku. Zamówienie dotyczyło wykonania przedpancerza wieży dla modernizowanego przez Komisję Fortyfikacyjną nr 3 w latach 1930-32 schronu bojowego na terenie Fortu II w Osowcu. Zamówienie zostało wykonane i odebrane komisyjnie zgodnie z podpisaną umową 29 sierpnia 1931 roku. Nie zaniechano dalszych prac rozwojowych. Kolejne zlecenia, związane z planem budowy fortyfikacji stałych na Górnym Śląsku, zapoczątkowały ciągłą produkcję kopuł bojowych i obserwacyjnych trwającą do września 1939 roku.

Od 1936 roku zakłady w Ostrowcu Świętokrzyskim stały się głównym dostawcą kopuł bojowych i obserwacyjno-bojowych dla fortyfikacji stałych, wznoszonych na wschodniej granicy Polski. Ze względu na rosnące zapotrzebowanie na pancerze staliwne, w 1937 roku rozpoczęto prace nad procesem technologicznym w Hucie „Pokój”, należącej do Wspólnoty Interesów Górniczo – Hutniczych SA. Stałą produkcję kopuł bojowych dla fortyfikacji Górnego Śląska uruchomiono już w 1938 roku. W tym samym roku uruchomiono produkcję kopuł „zastępczych” w Hucie „Zygmunt”.


Kopuły obserwacyjne

 

Zdjęcie Kopuła obserwacyjna z 1934 roku
Zdjęcie kopuły obserwacyjnej z 1934 roku.

 

Zdjęcie . Kopuła obserwacyjna z 1936 roku
Zdjęcie kopuły obserwacyjnej z 1936 roku

 

W powolnym tempie przebiegały prace nad konstrukcją oraz wyposażeniem kopuł obserwacyjnych i obserwacyjno-bojowych. W roku 1934 została opracowana konstrukcja pierwszej kopuły obserwacyjnej dla budowanych fortyfikacji na Górnym Śląsku. Do prowadzenia obserwacji posiadała cztery wąskie szczeliny zamykane zasuwami. Po wykonaniu jednego egzemplarza prototypowej kopuły obserwacyjnej w 1934 roku wstrzymano na okres jednego roku jej dalszą produkcję. Pierwszy prototypowy egzemplarz został osadzony w stropie dwukondygnacyjnego tradytora artyleryjskiego z punktu oporu „Wzgórze 304,7” (w pobliżu miejscowości Dąbrówka Wielka).

W 1936 roku przyjęto na uzbrojenie nowy typ kopuły obserwacyjnej w wersji z czterema lub sześcioma dużymi otworami obserwacyjnymi. Wymagania techniczne określono w Instrukcji Fort. 15-1936. Nowa kopuła obserwacyjna miała zastąpić wcześniej opracowane rozwiązanie z 1934 roku w nowo projektowanych schronach. Wycofany typ kopuły należało dostarczyć jednak dla obiektów już wybetonowanych, których warunki wykonawcze przewidywały wcześniejszy typ pancerza. Dlatego też w 1936 roku wykonano ostatnie cztery egzemplarze dla punktu oporu „Wzgórze 310 Bobrowniki” i „Nowy Bytom”. Łącznie wykonano 6 egzemplarzy kopuł obserwacyjnych model 1934.


Kopuły bojowe dla ciężkiego karabinu maszynowego – trudne początki

Dla planowanej rozbudowy umocnień na Górnym Śląsku wzdłuż granicy z Niemcami opracowano w 1933 roku dwa rozwiązania pancerzy staliwnych dla stanowiska ciężkiego karabinu maszynowego.
Koncepcję cylindrycznej kopuły pancernej dla broni maszynowej z trzema strzelnicami przedstawił mjr. Jan Wańkowicza z Szefostwa Fortyfikacji w Katowicach. Każda ze strzelnic posiadała 60 stopniowy sektor ostrzału. Łączny sektor ostrzału wynosił 180 stopni. Projekt popierał dowódca 23 DP gen. bryg. Józef Zając. Ze względu na zajmowane stanowisko był szczególnie zainteresowany konstrukcją „uniwersalnego” pancerza, który miał być stosowany w obiektach fortyfikacji stałej na Górnym Śląsku.

 

Zdjęcie jednej z dwóch kopuł ckm schronu z punktu oporu "Wzgórze 304,7".
Zdjęcie jednej z dwóch kopuł ckm schronu z punktu oporu „Wzgórze 304,7”.

 

Drugi projekt dotyczył staliwnego pancerza o podstawie pięciokąta dla ciężkiego karabinu maszynowego z jedną strzelnicą o 60 stopniowym sektorze ostrzału. Pomysłodawcą nowego pancerza był Wydział Fortyfikacyjny Departamentu Budownictwa MSWojsk., pracujący pod kierownictwem ppłk. Józefa Siłakowskiego. Wymagania dotyczące pancerza określono w Instrukcji Fort. 22-1934. Pancerz bardziej znany jest pod nazwą „hauby pancernej” (więcej …). Zgodnie z zaleceniami i opracowanymi rozwiązaniami konstrukcyjnymi schronów bojowych, pancerz miał być osadzany w masce obiektu a jego górna powierzchnia nie wystawała ponad strop schronu.

 

Zdjęcie jednego z trzech zachowany egzemplarzy hauby pancernych.
Zdjęcie jednego z trzech zachowany egzemplarzy pancerza na karabin maszynowy wg. Instrukcji Fort. 22-1934. (hauby pancernej).

 

 

SONY DSC
Fot. Rosyjska kopuła obserwacyjna, wykonana według pomysłu F. Golienkina. Twierdza Osowiec, Fort II.

 

Rys. 01. Polska gazoszczelna kopuła na ckm, produkowana przez Zakłady ostrowieckie od 1937 roku. (rys. z Denkschrift über die russische Landesbefestigungen).
Rys. 01. Polska gazoszczelna kopuła na ckm, produkowana przez Zakłady ostrowieckie od 1937 roku. (rys. z Denkschrift über die russische Landesbefestigungen).

 

Fot. Gazoszczelna kopuła bojowa na ckm z 1937 roku, wyprodukowana przez Zakłady Ostrowieckie (Nowogród nad Narwią).
Fot. Gazoszczelna kopuła bojowa na ckm z 1937 roku, wyprodukowana przez Zakłady Ostrowieckie (Nowogród nad Narwią).

Koncepcja kopuły bojowej dla ckm Szefostwa Fortyfikacji z Katowic, decyzją inspektora armii została przyjęta do realizacji. Pancerz został przyjęty na uzbrojenie w wersji określonej przez Instrukcję Fort. 23-1934 a kopuła bojowa produkowana była w późniejszych latach z licznymi modyfikacjami w kolejnych uruchomieniach. Zamówienie na wykonanie pierwszych kopuł bojowych dla punktu oporu “Wzgórze 304,7”, położonego w pobliżu miejscowości Dąbrówka Wielka na Górnym Śląsku, otrzymała Spółka Wielkich Pieców i Zakładów Ostrowieckich.

Brano pod uwagę wykonanie kopuł ze staliwa chromoniklowego lub staliwa odpowiadającego właściwościom stali węglowej o podwyższone jakości. Za drugą opcją odpowiadał się ppłk. Józef Siłakowski z Wydziału Fortyfikacji Ministerstwa Spraw Wojskowych a w swoich poczynaniach wspierany był przez prof. Jana Czochralskiego, uznanego metalurga. Na początku lat trzydziestych polskie huty nie miały doświadczenia przy wykonywaniu tak dużych odlewów ze staliwa, trudnych w obróbce. Nie dysponowano jeszcze wynikami własnych badań balistycznych dotyczących przebicia pancerzy ze względu na udarności, czyli  odporność materiału na pękanie przy obciążeniu dynamicznym. Nie posiadano również szczegółowych informacji na temat pancerzy, które się znalazły w granicach Polski po zakończeniu I Wojny Światowej. Na terenie Twierdzy „Osowiec” zachowała się rosyjska kopuła obserwacyjna, wykonana według pomysłu F. Golienkina. Korpusy kopuł zostały zamówione już w 1911 roku w Zakładzie Izorskim pod Petersburgiem. Do wykonania kopuł zastosowano staliwo chromowo-niklowe, odpowiadające stali pancernej Kruppa. Kopułę można zobaczyć w na terenie Fortu II (Zarzecznego).

Ostatecznie zaakceptowano wykonanie pancerzy ze staliwa chromoniklowego, o co głównie zabiegał gen. bryg. Józef Zając i mjr. Jan Wańkowicz z Szefostwa Fortyfikacyjnego 23 D.P. w Katowicach. Zakłady Ostrowieckie zmodernizowały jeden z pieców przez podniesienie stropu. Odbiór techniczny pierwszych prototypowych kopuł dla umocnień Dąbrówki Wielkiej na Górnym Śląsku nastąpił w 13 stycznia 1934 roku. Komisja pozytywnie przyjęła partię 4 egzemplarzy. Dwie kopuły zostały zbrakowane ze względu na wykryte wady materiałowe. Zostały zakupione przez Wydział Fortyfikacji M.S.Wojsk. w celu przeprowadzenia badań wytrzymałościowych. Jedną z nich zniszczono przez rozbicie, a drugą przekazano do Modlina jako egzemplarz do badań balistycznych.

W Polsce nie wprowadzono do 1939 roku  podziału kopuł ze względu na gatunek staliwa użytego do wykonania korpusu pancerza. W instrukcjach fortecznych, które określały wymagania techniczne (więcej…),  jeszcze w 1936 roku dopuszczano wariantowe wykonanie ze staliwa średnio węglowego lub chromoniklowego. Jednoznaczny podział zaistniał w niemieckiej fortyfikacji (więcej …). Płyta 7P7, wykonana ze stali konstrukcyjnej (o średniej zawartości węgla) o podwyższonej jakości, chroniąca stanowisko bojowe ckm, określana była jako „stalowa” (niem. Stahl-Schartenplatte). Płyta wykonana ze stali wysokostopowej, o podwyższonej zawartości chromu i niklu, czyli bardziej odporna na przebicie pociskiem przeciwpancernym (rdzeniowym), określana była jako „pancerna” (niem. Panzer-Schartenplatte).


Pierwsze gazoszczelne kopuły bojowe na ckm

Pierwsze polskie kopuły bojowe w wersji gazoszczelnej zostały wykonane przez Spółkę Wielkich Pieców i Zakładów Ostrowieckich w 1937 roku, która to była w tym okresie jedynym dostawcą pancerzy staliwnych dla potrzeb Wojska Polskiego. Gazoszczelne kopuły bojowe Zakładów Ostrowieckich z 1937 roku na ckm (dalej  kopuła bojowa Z.O. na ckm) były przeznaczone wyłącznie dla potrzeb fortyfikacji budowanych na wschodnich terenach Polski. Ten typ pancerza został zastosowany dopiero w 1939 roku na terenach centralnej Polski. Punkt oporu w Nowogrodzie nad Narwią, budowany pod nadzorem Kierownictwa Robót nr 20, został wyposażony jako pierwszy w pancerze pochodzące ze składów na Polesiu.
Standardowe rozwiązanie kopuły bojowej Z.O. na ckm zostało doposażone w gazoszczelne zamknięcia strzelnic. Dolną szerszą część otworu strzelnicy wypełniała staliwna wkładka z uskokami przeciw rykoszetowymi, typowa dla wcześniejszych rozwiązań. W otworze wkładki umieszczana była lufa ciężkiego karabinu maszynowego Maxim spoczywającego na podstawie fortecznej. Górna węższa część strzelnicy, służąca do obserwacji lub celowania została przysłonięta obrotowym gazoszczelnym zamknięciem umieszczonym w dwuczęściowym korpusie (więcej >>>).