Silnik wysokoprężny Blackstone DB3 w polskiej fortyfikacji stałej

Rys. 01. Silnik wysokoprężny firmy Blackstone serii DB.
Rys. 01. Silnik wysokoprężny firmy Blackstone serii DB.
Rys. 02. Zbiornik paliwa silnika wysokoprężnego DB3. 1. zawór odcinający paliwo, 2. wskaźnik poziomu paliwa, 3. siatka, 4. pokrywa.
Rys. 02. Zbiornik paliwa silnika wysokoprężnego DB3. 1. zawór odcinający paliwo, 2. wskaźnik poziomu paliwa, 3. siatka, 4. pokrywa.
Rys. 03. Tłumik układu wydechowego silnika wysokoprężnego - wymiary.
Rys. 03. Tłumik układu wydechowego silnika wysokoprężnego – wymiary.

 

Wyposażenie techniczne schronów

Zastosowanie silnika wysokoprężnego do napędu głównego wentylatora układu napowietrzania schronów, przewidywano już w polskich schronach bojowych budowanych od 1937 roku. Producentem jednostki napędowej była brytyjska firma Blackstone & Company Limited, której zakłady mieściły się w miejscowości Stanford. Był to jednocylindrowy silnik typu DB3 pracujący w układzie pionowym. Posiadał moc 4,5 KM przy prędkości obrotowej wynoszącej n=900 Obr/min. Serię silników DB cechowała zwarta budowa a pionowy układ pracy minimalizował zajmowaną powierzchnię.  Wyjątkowo prosta konstrukcja ułatwiała obsługę. Po każdych 200 godzin pracy należało wymienić olej smarujący, wyczyścić filtry i zawory oraz sprawdzać ich ustawienie.  Silnik wysokoprężny DB3 produkowany był w latach 1935-1940. Ciekawostką może być fakt produkowania w tym samym okresie przez firmę Blackstone & Company Limited zestawu prądotwórczego, pracującego w układzie szeregowym.


Koncepcja wykorzystania silnika wysokoprężnego w schronach fortyfikacji stałej

Koncepcja wykorzystania silnika wysokoprężnego w schronach fortyfikacji stałej ulegała na przestrzeni kilku lat zmianom. Początkowo przyjęto zasadę, że jednostka napędowa za pomocą przekładni pasowej miała napędzać główny wentylator układu napowietrzającego. W jednym pomieszczeniu zaplecza technicznego schronu przewidziano ustawienie jednostki napędowej, głównego wentylatora układu napowietrzania oraz zestaw filtrów przeciwchemicznych, gwarantujący napowietrzanie schronu oczyszczonym powietrzem w przypadku ataku gazowego. W dziełach fortecznych na Górnym Śląsku zachowały się cokoły dla silnika. Posiadały wymiary 0,35 x 0,50 m x 0,15 m (wysokość). Cokoły wykonywano w procesie budowy monolitycznej bryły schronu. Pozostawiano w nich cztery cylindryczne otwory na kotwy mocujące silnik wysokoprężny. Wentylator układu napowietrzania schronu, mocowany był do odrębnego fundamentu. Napęd przekazywano za pomocą przekładni pasowej.

W okresie międzywojennym funkcjonowały Instrukcje Fort. Określały wymagania techniczne dotyczące  budowli fortecznych jak i ich wyposażenia. Odpowiedzialnym za standaryzację dzieł fortecznych i za ich rozwój był Oddział IIIa Sztabu Generalnego (do 1932 roku jako Kierownictwo Fortyfikacji, a po jako Wydziału Fortyfikacyjnego w Departamencie Budownictwa MSWojsk.) ciągle pod tym samym kierownictwem ppłk Józefa Siłakowskiego. W Oddziale IIIa powstawały również opracowania studyjne [01]. Jedno z nich, zatwierdzone do użytku służbowego jako Instrukcja Forteczna  (Instrukcja Fort.)  dotyczyło dwuizbowego schronu z kopułą pancerną. Instrukcję opracowano w 1934 roku a została zatwierdzona do użytku w 1935 roku. Identyczne założenia dla układu wentylacji przyjmowano do 1936 roku a później ponownie wdrażano je po 1938 roku. Praktycznie dwuletnia przerwa, wstrzymująca rozwój wentylacji w polskich obiektach fortecznych, spowodowana była pomysłem mjr Kazimierza Biesiekierskiego zastosowania wentylacji grawitacyjnej dla izb bojowych w schronach na Górnym Śląsku.

W dziełach budowanych w 1939 roku przyjęto zasadę, że jednostka napędowa miała współpracować z głównym wentylatorem i w uzasadnionych przypadkach z prądnicą prądu stałego. Napęd z silnika przekazywany był za pomocą przekładni pasowych. Jeden pas transmisyjny przeznaczony był dla wentylatora a drugi dla prądnicy. Energia elektryczna była niezbędna dla nowego wyposażenia schronów jakim były reflektory do oświetlenia sektorów ognia podczas walki w nocy. Takie rozwiązanie planowano zastosować w ciężkich schronach „Ośrodka oporu Jastarnia”. Nie zrezygnowano jednak ze standardowego rozwiązania jakim była wyrzutnia ładunków oświetlających, umieszczona przy każdej strzelnicy (więcej o oświetleniu pola walki >>).


Eksploatacja silnika

Silnik zasilano grawitacyjnie olejem napędowym z cylindrycznego zbiornika. Był on zamocowany na ścianie powyżej jednostki napędowej. Posiadał mechaniczny wskaźnik paliwa. Dno było pochyłe ze spadkiem w kierunku zaworu odcinającego dopływ paliwa do przewodu zasilającego. Pojemność zbiornika wynosiła 18 litrów. Paliwo uzupełniano po zdjęciu górnej metalowej pokrywy. Ewentualne zanieczyszczenia pozostawały na metalowej siatce, zamocowanej w górnej części zbiornika. Pojemność zbiornika zapewniała nieprzerwaną pracę silnika w zależności od obciążenia od 18 do 20 godzin. Układ zasilania nie wymagał regulacji. Pompa i wtryskiwacze firmy Bosch sterowane były mechanicznie. Możliwa była zmiana obrotów silnika podczas jego pracy.

Silnik wysokoprężny wymagał intensywnego chłodzenia.  W tym celu w maszynowni umieszczono prostopadłościenny zbiornik na wodę o pojemności około 220 litrów. Optymalna praca silnika była zapewniona, gdy woda po opuszczeniu głowicy posiadała temperaturę rzędu 700-820 Celsjusza.

Gazy spalinowe miały być usuwane na zewnątrz schronu za pomocą  rury, której wylot znajdował się w niszy zabezpieczonej stalową płytą.

 


Fot. 01. Cokół silnika wysokoprężnego i prądnicy w schronie bojowym w Nowogrodzie nad Narwią. Fot. 02. Widok z góry. Cokół silnika wysokoprężnego i prądnicy w schronie bojowym w Nowogrodzie nad Narwią.
Fot. 01. Cokół silnika wysokoprężnego i prądnicy w schronie bojowym w Nowogrodzie nad Narwią. Fot. 02. Widok z góry. Cokół silnika wysokoprężnego i prądnicy w schronie bojowym w Nowogrodzie nad Narwią.

Cokół dla silnika wysokoprężnego.

Ogólnodostępne schrony fortyfikacji stałej, wybudowane w okresie poprzedzającym działania wojenne 1939 roku, znajdują się w Nowogrodzie nad Narwią. Zgodnie z informacją mjr Józefa Arabskiego zastępcy kierownika Kierownictwa robót nr 20, schrony zostały przygotowane do walki, ale nie posiadały kompletnego wyposażenia. W jednym ze schronów zachował się w dobrym stanie cokół (Fot. 01 i 02) dla silnika wysokoprężnego i prądnicy prądu stałego. Na podwyższonej części cokołu mocowana była prądnica a na niższej jednostka napędowa. Konstrukcja cokołu nie jest standardowa. W tym konkretnym przypadku śruby do mocowania silnika i prądnicy umieszczono w kanałkach chronionych blachą stalową. Rozwiązanie konstrukcyjne tego typu gwarantowało łatwy montaż silnika i prądnicy.  Zapewniało również regulację naciągu przekładni pasowej. Po lewej stronie cokołu, patrząc od strony silnika wysokoprężnego, zachowały się w posadzce schronu cztery kotwy do mocowania podstawy wentylatora.

 


 

Fot. 5. Skrócona istrukcja obsługi silnika Blackstone DB3.
Fot. 03. Skrócona instrukcja obsługi silnika Blackstone DB3 (Fot. Jacek Dzik).

Skrócona instrukcja obsługi silnika DB3

Dobrym i praktycznym zwyczajem firmy Blackstone było wyposażenie każdego wyprodukowanego silnika typu DB w skróconą wersję instrukcji obsługi. Umieszczano ją na metalowej tabliczce, zazwyczaj mocowanej poniżej tabliczki znamionowej.  Zdjęcie Fot. 03 prezentuje jedyną zachowaną w Polsce skróconą instrukcję obsługi silnika DB3.  Została wydobyta w 2015 roku przez Stowarzyszenie „Kaponiera – Przemyski Obszar Warowny” z Przemyśla przy inwentaryzacji dwukondygnacyjnego schronu na armatę przeciwpancerną i ckm  do ognia jednobocznego (OPPK), położonego w pobliżu miejscowości Medyka.

UWAGA!

Przed uruchomieniem:

  1. Napełnić zbiorniki wodą, olejem i paliwem destylowanym.
  2. Sprawdzić pompkę i napełnienie przewodów paliwowych.

Uruchomienie:

  1. Przesunąć dźwignię pompki w górę po wykonaniu kilku ruchów wahadłowych.
  2. Podnieść czop ogranicznika skoku pompki. Wcisnąć czop dekompresora. Obrócić kilka razy prędko korbą.
  3. Zwolnić czop dekompresora.

Podczas pracy:

Uważać na spokojny i cichy bieg silnika, badać temperaturę wody ręką,  w razie zauważenia błędów ruchu lub nadmiernego podniesienia się temperatury wody – silnik zatrzymać.

Zatrzymywanie:

  1. Podnieść rączkę pompki w górę.
  2. W zimę spuścić wodę zupełnie z silnika.

Konserwacja:

  1. Co 200 godzin ruchu zmieniać olej, czyścić filtry i zawory oraz sprawdzać ich nastawienie.

 


[01] Instrukcja Fort.12-1934. Schron dla 20 ludzi z dzwonem pancernym. Typ normalny. Ministerstwo Spraw Wojskowych. Wydział Fortyfikacji 10.04.1935 r.

Bibliografia:

 

  1. J. Dzik, F. Sobkowicz, Odkrywca Nr. 4 – 2016. Polskie wyposażenie w sowieckich schronach z lat 1940-1941.
  2. Katalog firmy Blackstone & Company Limited,  Stanford
  3. С. А. Половнев, Железобетонные фортификационные сооружения Польши,  Москва, 1941.