Schron broni maszynowej przy zaporze jeziora Otmuchowskiego (1933 r.)

Tomasz Zamysłowski
Franz Aufmann
Fot. 01. Schron otrzymał osłoną strzelnicy ckm przed bezpośrednim ostrzałem, nietypową dla niemieckiej fortyfikacji stałej. Wokół schronu wykonano betonowy fundament dla drewnianej konstrukcji przysłaniającej schron.

Jedną ze szczególnie istotnych dla gospodarki Niemiec arterią komunikacyjną na wschodnich terenach kraju była Odra. W 1913 roku uchwalono ustawę o rozszerzeniu żeglugi na tereny położone na południe od Wrocławia, stolicy Dolnego Śląska. W celu zapewnienia odpowiedniego poziomu wody niezbędnego do całorocznego żeglugi (szczególnie w okresie letnim),  podjęto decyzję o budowie zbiorników retencyjnych. Przewidziano budowę zapory wodnej w pobliżu miejscowości Otmuchów na Nysie Kłodzkiej, która była lewym dopływem Odry. Ujście rzeki znajdowało się na wysokości Brzegu, położonego na południe od Wrocławia. Rozpoczęcie budowy zbiornika opóźnił wybuch I Wojny Światowej.

Do wcześniejszych planów budowy zbiornika retencyjnego na Nysie Kłodzkiej  powrócono ponownie po 1925 roku w nowej politycznej rzeczywistości. Budowa zapory wymagała zmian infrastruktury. Od 1926 roku prowadzono prace nad przeniesieniem linii kolejowej Otmuchów – Paczków. Budowę zbiornika rozpoczęto w 1928 roku.  Do 1933 roku wykonano zaplanowany 6,5 kilometrowy odcinek ziemnej zapory wodnej, który utworzył zalew o powierzchni 24 hektarów. W zaporze wodnej wybudowano elektrownię z dwoma hydrozespołami, z turbinami Kaplana firmy J.M. Voith i generatorami prądu zmiennego firmy Siemens Schucker Werke o napięciu 6000 V przy 300 obrotach na minutę.

Pod koniec lat dwudziestych wykonano ekspertyzy dotyczące możliwości obronnych Republiki Weimarskiej w nowej powojennej sytuacji geopolitycznej. Obrona oparta na naturalnych przeszkodach terenowych należała do jednych ze skuteczniejszych i zdaniem ekspertów, ekonomicznie uzasadnionych. Dobrym przykładem przyjętej strategii była Nysa Kłodzka wraz ze zbiornikiem retencyjnym i jej terenami zalewowymi. Podjęto decyzję o wzniesieniu poniżej zapory wodnej dwóch stanowisk ogniowych broni maszynowej i schronu biernego [01].

 

Fot. 02. Widok tylnej ściany schronu z wejściem. Wyraźnie widoczna jest wanna chroniąca wejście schronu przed zalaniem. Obustronnie do żelbetonowej konstrukcji wanny dochodzi fundament dla drewnianej konstrukcji przysłaniającej schron. Od lewej strony: otwór wentylacji grawitacyjnej i otwór wylotowy urwanego przewodu kominowego.

 


Schron na ckm do ognia bocznego

Dwa schrony broni maszynowej, prowadzące ogień boczny, zostały wzniesione prawdopodobnie najpóźniej w 1933 roku poniżej zbiornika wodnego, na północnym brzegu Nysy Kłodzkiej. Podstawowym uzbrojeniem obu obiektów był 7,92 mm karabin maszynowy sMG08 na podstawie fortecznej, chroniony 10 cm płytą stalową. Konstrukcja schronów spełnia wymagania instrukcji „Budowa pozycji obronnej” (niem. Stellungsbau) z 4 sierpnia 1930 roku. Oba schrony są niemalże kopią jednego z projektów studyjnych (jakie otrzymali do dyspozycji projektanci obiektów fortyfikacji stałych)  wzbogaconą o nietypowe dla fortyfikacji niemieckiej elementy chroniące strzelnicę ckm przed bezpośrednim ostrzałem. Schron bardziej oddalony od tamy zbiornika wodnego posiada typowy nasyp ziemny, chroniący ściany schronu przed odstrzałem wroga. Schron zlokalizowany przy zaporze jeziora Otmuchowskiego, znajdujący się na ówczesnym terenie rekreacyjnym dla mieszkańców pobliskiego miasteczka, otrzymał elewację wyłożoną identycznym kamieniem (Fot. 01), jaki zastosowano do budowy elementów konstrukcji pobliskiej tamy. Schron umieszczono w betonowe wannie.

 

Fot. 03. Widok schronu od strony przedpola. Schron wzniesiono na terenie zalewowym, bez nasypu ziemnego. Elewację pokryto kamieniem, jaki wykorzystano do wykończenia elementów betonowych tamy wodnej. Wokół schronu wykonano betonowy fundament dla drewnianej konstrukcji przysłaniającej schron.

 

Wanna chroniła obiekt przed zalaniem spowodowanym wysokim stanem wód gruntowych lub podniesieniem się poziomu rzeki w wyniku spustu wody z Jeziora Otmuchowskiego. Wanna obejmowała wejście do schronu wykonane w tylnej ścianie, tuż poniżej poziomu gruntu (Fot. 02). Dlatego też przy wejściu żelbetonowa krawędź wanny została odsunięta od ściany schronu. Do niej z obu stron dochodził, dobudowany wokół schronu betonowy fundament (Fot. 03). Osadzono w nim pionowo ustawione kotwy do mocowania drewnianej konstrukcji, przykrywającej bryłę schronu. Drewniana konstrukcja, prawdopodobnie o typowym wyglądzie dla danego regionu, stosowana była z powodzeniem w czasie pokoju. Miała skutecznie chronić obiekt wojskowy przed rozpoznaniem przez obce służby wywiadowcze. Spostrzeżenia autorów niniejszego wpisu potwierdzają zachowane zdjęcia, pochodzące z lata trzydziestych ubiegłego wieku. Drewniana konstrukcja widoczna jest na archiwalnych zdjęciach, umieszczonych na stronie internetowej polska-org.pl. Zostały  wykonane podczas budowy tamy, jak i również w późniejszym okresie.  Prawdopodobnie dwukrotnie  dokonano zmiany drewnianej konstrukcji przykrywającej schron w okresie międzywojennym.   Poniżej zamieszczono jedno z archiwalnych zdjęć, wykonanych w późniejszym okresie, już po zakończeniu prac wykończeniowych zapory.

 

 

Fot. 04. Ujście Nysy Kłodzkiej z jeziora Otmuchowskiego. Widok z tamy w kierunku schronu bojowego, obudowanego drewnianą konstrukcją, zapewne typową dla regionu.  Zdjęcie, wykonano w 1940 roku,  pochodzi ze strony internetowej polska-org.pl (https://polska-org.pl/8396628,foto.html?idEntity=5335589)

Izba bojowa

Fot. 05. 10 cm płyta stalowa chroniła stanowisko 7,92 mm karabinu maszynowego sMG08 na podstawie fortecznej. Na zdjęciu: dwa otwory na kotwy mocujące płytę do bryły schronu, strzelnica ckm i wąski otwór przeziernika do obserwacji pola walki przez dowódcę

Jednoizbowy schron (niem. Unterstand für ein M.G. mit Schartenplatte) [02] z bierną śluzą przeciwgazową posiadał stanowisko bojowe 7,92 mm ciężkiego karabinu maszynowego sMG08 na podstawie fortecznej chronione stalową płytą o grubości 10 cm. Płyta ze strzelnicą i wąskim, poziomym przeziernikiem do obserwacji sektora ostrzału zamocowana została do bryły schronu za pomocą 10 sztuk stalowych kotw. Ze względu na wymiary stalowej płyty o szerokości 2,40 m i wysokości równej  1,8 m wykonano obniżenie stropu oraz u jej podstawy żelbetową ławę w kształcie litery „T”. Po przez obniżenie stropu poprowadzono dwie kotwy mocujące płytę. Pozostałe kotwy osadzono w ścianach bocznych (6 szt.) i w żelbetowej ławie (2 szt.).

 

Fot. 06. Widok stalowej płyty ze strzelnicą, wzmocnionej żelbetową ławą w kształcie litery „T”. Na ławie ustawiona była blaszana skrzynka z saniami, podstawą forteczną z zamocowanym ciężkim karabinem maszynowym sMG 08. Po lewej stronie stanowiska bojowego przeziernik do obserwacji pola walki przez dowódcę, wyprowadzenia kabli telefonicznych. Obustronnie umieszczono nisze oświetleniowe, jeszcze w 1933 roku nie stosowane standardowo w niemieckiej fortyfikacji stałych.

 

Płyta ze strzelnicą została zdekompletowana. Rys. 01 prezentuje widok strzelnicy i przeziernika, prowadnic oraz przesuwającymi się między nimi zasuwami. Zasuwa służyła do zamykania strzelnicy karabinu maszynowego. Była ryglowana w skrajnych położeniach za pomocą dwóch rygli, wsuwanych pomiędzy zasuwę a prowadnicę w wyniku obrotu dźwigni w dół. Wsuwający się rygiel powodował docisk zasuwy do filcowej uszczelki, przylegającej do powierzchni stalowej płyty pomiędzy dwiema prowadnicami. Uszczelka, nasączona olejem, zapewniała po dociśnięciu gazoszczelność zamknięcia. Aby ułatwić taśmowemu zamykanie lub otwieranie strzelnicy, umieszczono masywną zasuwę na dwóch obracających się rolkach. Zasuwa przeziernika unieruchamiana była w położeniu „zamknięte” za pomocą dwóch śrub dociskowych, umieszczonych na prowadnicach w osi symetrii przeziernika.

Rys. 01. Schemat zamknięcia strzelnicy ciężkiego karabinu maszynowego sMG 08 oraz przeziernika do obserwacji sektora ostrzału. 1. Strzelnica ckm, 2. Zasuwa strzelnicy z układem ryglującym, 3. Jedna z dwóch prowadnic zasuwy strzelnicy ckm, 4. Śruba mocująca prowadnicę, 5. Wycięcie w dolnej prowadnicy do ustalenia położenia podstawy fortecznej ckm, 6. Zasuwa przeziernika do obserwacji, 7. Jedna z dwóch prowadnic zasuwy przeziernika, 8. Jeden z dwóch docisków blokujących zasuwę przeziernika, 10. Jeden z dwóch ograniczników przesuwu zasuwy przeziernika, 11. Uszczelka filcowa

Po obu stronach stanowiska bojowego ckm, wykonano dwie nisze oświetleniowe o niepowtarzanym w późniejszym okresie kształcie. Jako standardowe wyposażenie schronu stosowana była w niemieckich obiektach fortyfikacji stałej dopiero od 1934 roku. Wykorzystanie nisz oświetleniowych było rygorystycznie przestrzegane. Należało wygasić oświetlenie przed otworzeniem strzelnicy. Przewidziano łączność telefoniczną dla schronu. Na lewej ścianie izby bojowej, przy stanowisku dowódcy  (niem. Waffenführer) wyprowadzono kable sieci telefonicznej. Na ławie, poniżej strzelnicy, ustawiona była blaszana skrzynka z saniami, podstawą forteczną z zamocowanym ciężkim karabinem maszynowym sMG 08. Po prawej stronie stanowiska bojowego zajmował miejsce taśmowy.
Do prowadzenia ognia, podstawę forteczną z zamocowanym karabinem maszynowym sMG08 dosuwano do  płyty stalowej i w tym położeniu blokowano [03]. Przesuwanie podstawy fortecznej umożliwiały sanie, ustawione na blaszanym pudle, mocowanym do żelbetowej ławy. Po wycofaniu podstawy fortecznej z ckm w tylne skrajne położenie przez celowniczego i jej obrocie o około 40 stopni, taśmowy mógł zamknąć strzelnicę i zaryglować zasuwę za pomocą obrotowej dźwigni.

 

Fot. 07. Widok izby bojowej w kierunku wejścia z śluzy przeciwgazowej. W wejściu, od strony izby bojowej, osadzona ościeżnica lekkich drzwi gazoszczelnych. Po prawej stronie zamknięcie przewodu kominowego i wentylacyjnego.

 

Fot. 08. Standardowe zamknięcie (zawór odcinający) przewodów wentylacyjnych i kominowych (niem. Äußerer Abschluß für Ansauge- Rauch- und Lüftungsrohr), w tym przypadku przewodu wentylacyjnego [03].
 

Schron wyposażono w wentylację grawitacyjną. Powietrze dostarczane było rurą, poprowadzoną przez zewnętrzną ścianę. Rura w tym okresie prowadzona była na przelot, prostopadle do powierzchni ściany. Wlot zabezpieczono metalową blachą z drucianą siatką. Na wewnętrznej powierzchni umieszczono gazoszczelną zasuwę. Otwarta strzelnica ckm zapewniała cyrkulację powietrza w pomieszczeniu.

 

Fot. 09. Widok przewodów wentylacyjnych, poprowadzonych na wprost przez ścianę tylną. Od lewej strony: otwór wentylacji grawitacyjnej i otwór wylotowy urwanego przewodu kominowego.

Przewidziano możliwość ogrzewania izby bojowej za pomocą pieca. Druga rura, poprowadzona przez zewnętrzną ścianę schronu równolegle do napowietrzającej, odprowadzała gazy spalinowe z pieca grzewczego. Podobnie jak rura napowietrzająca posiadała gazoszczelne zamknięcie od strony izby bojowej. Była opatrzona napisem „Ofenrohr”.  Po zewnętrznej stronie schronu poprowadzono przewód kominowy pionowo, równolegle do powierzchni ściany. Kamienne wykończenie elewacji schronu, znajdujące się tuż poniżej wylotu przewodu kominowego, utrudniało jego  ewentualną modernizację.


Fot. 10. Wejście do schronu. Przy otworze wejściowym, zamykanym drzwiami stalowymi, konstrukcja wanny została odsunięta od ściany schronu (Fot. Karolina Kot).

Śluza przeciwgazowa

Zgodnie z ówczesnymi standardami schron otrzymał przedsionek pełniący rolę biernej śluzy przeciwgazowej. Wejście do schronu, czyli do śluzy przeciwgazowej, chronione były stalowymi drzwiami (starszego typu) o wymiarach 110 x 80 (wysokość x szerokość) cm. Bierna śluza przeciwgazowa nie posiadała wymuszonej wymiany powietrza. Dlatego też w przejściu, wykonanym pomiędzy śluzą przeciwgazową a izbą bojową, została osadzona para drzwi, lekkich i ciężkich. Od strony pomieszczenia bojowego były to lekkie drzwi gazoszczelne.
Nietypowym rozwiązaniem dla tego typu schronu było wykonanie niszy w bocznej ścianie śluzy przeciwgazowej. Nad wnęką został umieszczony napis „MG-Nische” (nisza dla karabinu maszynowego).

 

Fot. 11. Widok wanny i fundamentu dla drewnianej konstrukcji przysłaniającej schron (Karolina Kot).
Fot. 12. Widok wejścia do schronu od strony przedsionka – biernej śluzy przeciwgazowej.

 

Wymóg wykonania niszy musiał znaleźć się w planach budowlanych dla schronu przy zaporze jeziora Otmuchowskiego. Nisza na ciężki karabin maszynowy, podobnie jak nisze oświetleniowe przy stanowisku bojowym nie były przewidziane w podstawowym projekcie schronu na ciężki karabin maszynowy za stalową płytą (niem. Unterstand für ein M.G. mit Schartenplatte), przedstawionym jako wzorcowy w instrukcji „Budowa pozycji obronnej” (niem. Stellungsbau) z 4 sierpnia 1930 roku. Zmianę taką mógł wprowadzić projektant schronu i musiał ją skutecznie obronić w procesie akceptacji projektu.
W śluzie przeciwgazowej przechowywano narzędzia saperskie i suchy klozet. Kolejnym napisem eksploatacyjnym był „für vergaste Kleider”[05]. Informował o miejscu przeznaczonym na składowanie skażonego ubrania ochronnego.

 

Fot. 13. M.G.-Nische – napis eksploatacyjny nad niszą dla karabinu maszynowego.

 

Fot. 14. Napis eksploatacyjny w miejscu przechowywania skażonego ubrania.

Szczególne podziękowania
dla Karoliny Kot
za udostępnienie zdjęć.

 

[01] – Thomas Jaekiel, Die Neissestellung bei Ottmuchau, zeszyt „Beton und Stahl” wydanie specjalne czasopisma RELIKTE DER GESCHICHTE z 13.12.1019 r.
[02] – Zgodnie z wymaganiami instrukcji „Budowa pozycji obronnej” (niem. Stellungsbau) z 4 sierpnia 1930 roku schron określano jako stanowiska bojowego dla ciężkiego karabinu maszynowego, chronionego płytą ze strzelnicą (niem. Unterstand für ein M.G. mit Schartenplatte). W późniejszym latach określenie „Unterstand” stosowane było w niemieckiej fortyfikacji w odniesieniu do schronów biernych. Dla podkreślenia bojowej funkcji schronu, obiekty te otrzymały w nazwie dodatkowe uzupełnienie np.: „Kampfstand”  lub „Schartenstand”. Dla jednoizbowych schronów bojowych na ckm stosowano również bardzo trafne określenie „MG-Schartenstand ohne Bereitschaftsraum”, czyli stanowisko ogniowe bez izby gotowości bojowej.
[03] – więcej w opracowaniu: Stanowisko bojowe ckm w schronie o odporności B1 na Pozycji Pomorskiej (1934 r.)
[04] – więcej w opracowaniu : Zamknięcie przewodu wentylacyjnego lub kominowego
[05] – w późniejszym okresie funkcjonował również napis „ Schrank für gasoerfeuchte Kleider”