Grupa schronów – „Szosa Szczeciniecka” – 1933 r.

Fot. 01. Widok ruiny schronu bojowo-obserwacyjnego z 1933 roku do ognia czołowego od strony zapola. Strzałkami (od lewej) zaznaczono położenie izby bojowej i wejścia do pomieszczenia obserwatora.

 

Lokalizacja schronów wzniesionych w 1933 roku pomiędzy miejscowościami Łączno (Lanzen) i Dąbrowica (Dummerfitz) na wycinku mapy o podziałce 1:25 000 (Meßtischblatt 973) z 1937 roku.

Wąski przesmyk pomiędzy jeziorami Pile, Śmiadowo i Ciemino, ze względu na swoje strategiczne znaczenie, został ujęty w początkowych planach budowy umocnień Pozycji Pomorskiej. Znawcy fortyfikacji niemieckich są zdania, że już w 1933 roku zostały wybudowane pierwsze żelbetowe obiekty obronne na odcinku obrony pomiędzy miejscowościami Łączno (niem. Lanzen) na północy a Dąbrowicą (niem. Dummerfitz) na południu. W późniejszym okresie dokonano rozbudowy pasa umocnień. Spośród wszystkich wybudowanych obiektów na określonym wcześniej odcinku obrony zaistniało osiem schronów, których nie można jednoznacznie przyporządkować do konstrukcji wznoszonych w późniejszych latach rozbudowy pozycji. Te właśnie schrony miały tworzyć właściwą linię obrony już pod koniec 1933 roku. Wzniesiono dwa pojedyncze obiekty, dwukondygnacyjny schron bojowy w Łącznie i dwusektorowy schron obserwacyjno-bojowy w Dąbrowicy. Po dwa obiekty zlokalizowano w rejonie Góry Śmiadowskiej (niem. Buchberg) i Wzgórza Majowego (niem. Mai-Berge). Trzecią grupę schronów tworzyły dwa obiekty zlokalizowane około 1,5 km na zachód od miejscowości Śmiadowo (niem. Hochfelde). Wybudowano je po południowej stronie drogi Szczecinek – Czaplinek (do 1945 roku Reichstraße 158) w pobliżu skrzyżowania z drogą prowadzącą na południe do Dąbrowicy. Wraz z później wzniesionymi obiektami określane są umownie w literaturze jako punkt oporu „Dąbrowica” lub „Szosa Szczeciniecka”.
Podstawowym uzbrojeniem był 7,92 mm ciężki karabin maszynowy sMG 08 na podstawie fortecznej. Jednokondygnacyjny schron bojowo-obserwacyjny prowadził ogień czołowy (na mapie z niebieską obwódką). W sektorze ognia ckm znajdowała się droga prowadząca do Szczecinka. Drugi schron, dwukondygnacyjny ze stanowiskiem bojowym chronionym tzw. kazamatą pancerną i stanowiskiem obserwacyjnym pod poziomą płytą, miał uniemożliwić obejście punktu oporu przez nieprzyjaciela (na mapie z żółtą obwódką). Prowadził ogień boczny w kierunku południowym wzdłuż drogi do Dąbrowicy. Zgodnie z założeniami pierwotnego projektu schrony bojowo-obserwacyjne miały być połączone podziemnym korytarzem. Zrealizowano tylko część projektu. Wzniesiono obiekt wejściowy (oznaczony jako w1 na mapie) po zachodniej stronie drogi do Dąbrowicy oraz poternę do najbliższego schronu z tzw. kazamatą pancerną. Zaniechano dalszej realizacji projektu. Nie wykonano podziemnego przejścia między schronami bojowo-obserwacyjnymi.
Punkt oporu wspierany był ogniem z jednego ze schronów, położonych na Wzgórzu Majowym. Sektor ognia karabinu maszynowego wynosił 72 stopnie w płaszczyźnie poziomej. Obejmował teren, na którym zlokalizowano oba schrony przy drodze do Szczecinka oraz ich przedpole. Odległość między schronami wynosi około 900 metrów. Obejście punktu oporu od strony północnej utrudniało jezioro Śmiadowo. Brzeg jeziora znajdował się  w sektorze skutecznego ognia ciężkiego karabinu maszynowego  jednego z dwóch schronów wzniesionych na Górze Śmiadowskiej.
Koncepcja obrony przecięcia pozycji obronnej przez drogę 158 opierała się na wzajemnym wsparciu grup schronów. Przewidywano zastosowanie obrony przeciwpancernej. Typowym rozwiązaniem z 1933 roku była polowa armata przeciwpancerna, prowadząca ogień czołowy z odkrytego stanowiska z możliwością obrotu do prowadzenia ognia bocznego na dystansie do 1000 metrów. W uzasadnionych przypadkach wznoszono schron z garażem dla armaty przeciwpancernej i pomieszczeniami mieszkalnymi dla załogi.


Jednokondygnacyjny schron bojowo-obserwacyjny (1933 r.)

Fot. 02. Widok ruiny schronu bojowo-obserwacyjnego z 1933 roku do ognia czołowego. Od lewej strony: izba bojowa, pomieszczenie obserwatora, wejście do pomieszczenia obserwatora.

 

Rys. 01. Próba rysunkowej rekonstrukcji schronu bojowo-obserwacyjnego do ognia czołowego z 1933 roku. -1. izba bojowa na ckm, -2. pomieszczenie obserwatora, -3. izba, -4. żelbetowa ława – cokół dla stanowiska ckm, -5. płyta chroniąca stanowisko obserwatora, -6. wejście do schronu, -7. wyjście ewakuacyjne.

 

Schron bojowy do ognia czołowego (na mapie z niebieską obwódką) to jednokondygnacyjny obiekt z izbą bojową, oddzielnym pomieszczeniem obserwatora oraz niewielką izbą w tylnej części. Został wybudowany według indywidualnego projektu w klasie odporności B1. Z nieznanych przyczyn, niemieccy fortyfikatorzy nie podjęli decyzji o zastosowaniu tzw. kazamaty pancernej [01] predysponowanej do ochrony stanowiska bojowego, prowadzącego ogień czołowy. Rozwiązanie to cechuje do minimum zredukowana powierzchnia czołowa obiektu fortyfikacyjnego, która narażona była na bezpośredni ostrzał wroga. Niska sylwetka schronu ułatwiała skuteczne maskowanie. Podjęto decyzję o zastosowaniu do ochrony stanowiska bojowego stalowej płyty wymiarach 280 x 180 x 10 cm [02] ze strzelnicą. Ze względu na możliwość bezpośredniego ostrzału przez nieprzyjaciela, wykonano od zewnątrz dodatkowe wzmocnienie w postaci żelbetowego płaszcza.
Rozwiązanie to było zalecane od 1930 roku, ale wyłącznie w przypadkach braku pancerza o żądanej odporności na ostrzał. Dopuszczalne było wykonanie żelbetowego wzmocnienia, odpowiadającego 1/3 grubości ścian lub stropu. Grubość zastosowanego żelbetowego wzmocnienia dla 10 cm płyty stalowej wynosiła 40 cm a jego kształt widoczny jest na fot. 04. Żelbetowe wzmocnienie nie obejmowało całej powierzchni płyty jak w przypadku płyt o grubości 4 cm, stosowanych w 1933 roku w jednoizbowych schronach bojowych na ckm z ambrazurą bez profilu antyrykoszetowego. Po lewej stronie strzelnicy znajdował się wąski przeziernik do prowadzenia obserwacji. Przeznaczony był dla dowódcy.
W przypadku zastosowania płyty o wysokości 180 cm niezbędne było wykonanie dolnej części ściany czołowej z żelbetonu. Uformowano ją w kształcie litery „T” (Rys. 01, -4). Środkową część wykorzystywano jako stabilny cokół na metalowy stolik dla 7,92 mm ckm MG 08 na podstawie fortecznej (Fot. 04). Podstawowym wyposażeniem izby bojowej było urządzenie do taśmowania amunicji. Mocowano go do drewnianej półki po prawej stronie izby. Do oświetlenia izby bojowej przewidziano lampę naftową lub karbidową. Dla niej wykonano specjalną niszę [o3] w lewej ścianie izby. Zasady oświetlenia izby bojowej były bardzo rygorystycznie przestrzegane. Informowały o tym napisy eksploatacyjne na ścianie lub pancerzu.  Przed otworzeniem strzelnicy należało wyłączyć wewnętrzne oświetlenie  izby.
Stanowisko obserwatora, ze względu konieczność zapewnienia załodze bezpieczeństwa, zalecano od 1933 roku umieszczać w oddzielnym pomieszczeniu.  Było zamykane gazoszczelnymi drzwiami stalowymi. W omawianym schronie znajduje się po prawej stronie izby bojowej (Rys. 01). Chroniła je pozioma płyta o wymiarach 200 x 200 x 10 cm [04]. Płytę mocowano do bryły schronu za pomocą 8  kotw. Centralnie wykonany otwór, o zarysie koła,  służył do prowadzenia obserwacji z pomocą sprzętu optycznego. Siedzisko o regulowanej wysokości zabezpieczało minimum niezbędnego komfortu podczas prowadzenia obserwacji. Wewnętrzną łączność zapewniały rury głosowe.

Fot. 03. Widok ruiny schronu bojowo-obserwacyjnego z 1933 roku do ognia czołowego. Po lewej stronie izba bojowa a po prawej wejście do pomieszczenia obserwatora.

 

Fot. 04. Widok izby bojowej na 7,92 mm ckm MG 08 na podstawie fortecznej. Płyta chroniąca stanowisko ckm została „odstrze-lona”. Zachowało się jej zewnętrzne żelbetowe wzmocnienie oraz cokół na blaszany stolik dla ckm na podstawie fortecznej.

 

Fot. 05. Wejście do pomieszczenia obserwatora.
Fot. 06. Stanowisko obserwatora.

 

Fot. 07. Widok w kierunku tylnej ściany schronu.

 

Dwukondygnacyjny schron bojowo obserwacyjny (1933 r.)

 

Fot. 08. Widok schronu na ckm z tzw. kazamatą pancerną i stanowiskiem obserwatora pod poziomą płytą. -1. stanowisko obserwatora (obecnie zabezpieczone betonową płytą drogową typu Jumbo), -2. przełom stropu w miejscu zakończenia  stalowej płyty stropowej i żelbetowego wzmocnienia, -3. odrzucona część żelbetowego wzmocnienia stropu, -4. odcisk po równoramiennym kątowniku, łączącym płyty kazamaty, -5. przełom przedłużenia ściany bocznej.

 

 

Fot. 09. Lico prawej ściany pokrywa się z powierzchnią zewnętrzną płyty czołowej. W ścianie izby bojowej wykonano niszę oświetleniową (Rys. 02).

 

Schron bojowo-obserwacyjny został wykonany według indywidualnego projektu (na mapie oznaczony żółtą obwódką). Jest to dwukondygnacyjna budowla, która zgodnie z pierwotnym projektem miała być połączona podziemnym korytarzem z blokiem wejściowym i sąsiednim schronem bojowo-obserwacyjnym. Zrealizowano jedynie część zamierzonego projektu. Blok wejściowy został wzniesiony po przeciwległej – zachodniej stronie drogi do Dąbrowicy. Wykonano jedynie krótkie około 10 metrowe przejście podziemne pod drogą, które połączyło oba obiekty. Wejście (Rys. 02. -5) do podziemnego przejścia znajdowało się w krótkim korytarzu w tylnej części dolnej kondygnacji schronu bojowego. Zabezpieczone było drzwiami stalowymi. W tymże korytarzu, w tylnej ścianie schronu wykonano wyjście ewakuacyjne (Rys. 02. -15). Było zabezpieczone rzędem stalowych dwuteowników, wsuwanych w obustronnie wykonane kanały i pojedynczą ceglaną ścinką. Nie zachowała się część zewnętrzna wyjścia ewakuacyjnego. W jego miejscu znajduje się charakterystyczne zagłębienie terenu. Kolejne drzwi stalowe w korytarzu wydzielały przestrzeń szybu komunikacyjnego (Rys. 02. -8) z górną kondygnacją. W części przedniej dolnej kondygnacji znajduje się małe pomieszczenie, które pełniło rolę izby dowodzenia (Rys. 02. -7).

 

 

Rys. 02. Widok górnej i dolnej kondygnacji schronu bojowo-obserwacyjnego na ckm, -1. izba bojowa na ckm, chroniona tzw. kazamatą pancerną, -2. stanowisko obserwatora, -3. korytarz, -4. łącznik przejścia podziemnego do bloku wejściowego, -5. korytarz, -6. łącznik przejścia podziemnego do sąsiedniego schronu, -7. izba dowodzenia, -8. pomieszczenie z szybem komunikacyjnym, -9. nisza oświetleniowa, -10, stalowa płyta stropowa izby bojowej, -11. przedłużenie ściany bocznej, -12. stalowa płyta stropowa pomieszczenia obserwatora, -13. nisza na oprzyrządowanie, -14. szyb komunikacyjny, -15. wyjście ewakuacyjne.

 

Fot. 10. Uszkodzone lico lewej ściany izby bojowej. Widoczne odciski elementów łączących i mocujących płyty kazamaty pancernej.
Fot. 11. Widok korytarza w kierunku szybu komunikacyjnego. Ściana z niszą oświetleniową.
Fot. 12. Stanowiska obserwatora. Tylna ściana wraz z niszą na oprzyrządowanie. Boczna ścina z niszą oświetleniową.

 

Górna kondygnacja obejmowała izbę bojową (Rys. 02. -1), pomieszczenia dla obserwatora (Rys. 02. -2) oraz krótki korytarz w tylnej części schronu. Korytarz łączył wspomniane pomieszczenia z szybem komunikacyjnym (z dolną kondygnacją). Czworokątny otwór szybu nie był zabezpieczony uchylną klapą, co było standardem w innych szkołach fortyfikacyjnych okresu międzywojennego.
Stanowisko obserwatora, zgodnie z wytycznymi z 1933 roku umieszczono w oddzielnym pomieszczeniu o czworokątnej podstawie o wymiarach 82 x 82 cm [04]. Obserwator miał do dyspozycji składane siedzisko o regulowanej wysokości. Nisza (Rys. 02. -13) w ścianie bocznej na wyposażenie stanowiska oraz mocowanie sprzętu optycznego ułatwiały prowadzenie obserwacji. Oświetlenie zapewniała lampa naftowa, umieszczona w niszy oświetleniowej. Schrony z 1938 roku na Pozycji Olsztyneckiej nisza oświetleniowa była opisana jako „Lampennische”, czyli nisza na lampę.  Nisza oświetleniowa stosowana była w niemieckiej fortyfikacji stałej praktycznie od 1934 roku. Stanowisko obserwatora zabezpieczone było poziomą płytą stalową o wymiarach 200 x 200 x 10 cm [04] ze stali konstrukcyjnej o średniej zawartości węgla.  Płytę mocowano w stropie schronu za pomocą ośmiu kotw o średnicy 6 cm. Powierzchnie zewnętrzne stropu i płyty pokrywały się. W późniejszym terminie wykonano prawdopodobnie betonowy nadlew na żelbetonowej części schronu aby uniknąć zalewania płyty przez wodę.
Stanowisko bojowe chronione było tzw. kazamatą pancerną starszego typu [05]. Składała się ona z dwóch płyt stalowych, pionowej o wymiarach 320 x 165 (szerokość x wysokość) cm oraz płyty stropowej o wymiarach 320 x 305 (szerokość x długość). Płyta pionowa była wyposażona w strzelnicę ckm i przeziernik do obserwacji. Lewa ściana schronu (od strony założonego natarcia nieprzyjaciela) została nieznacznie przedłużona (Rys. 02). Uzyskano w ten sposób skuteczną ochronę strzelnicy ciężkiego karabinu maszynowego przed ogniem skośnym od strony przedpola. Spełnienie tego warunku było istotne, gdyż płyty stalowe starszej generacji [06] cechowała wyjątkowo duża czworokątna strzelnica.  Jej wysokość wynosiła około 28 cm a szerokość była rzędu 21 cm. Musiała pomieścić lufę z chłodnicą wodną 7,92 mm karabinu maszynowego wz. 08 (niem. schwere Maschinengewehr 08 w skrócie sMG 08) i umożliwić prowadzenie ognia w wyznaczonym sektorze.
W przypadku opisywanego schronu, stalowa płyta stropowa kazamaty została dodatkowo wzmocniona żelbetowym płaszczem (Fot. 08, -3) o grubości około 35 cm. Rozwiązanie to trudno jest zaliczyć to standardowych w niemieckiej fortyfikacji stałej. Od 1930 roku istniało zalecenie dotyczące wzmocnienia żelbetowym płaszczem pancerzy, ale tylko i wyłącznie w sytuacjach, kiedy takowy (o żądanej odporności) nie został jeszcze opracowany. W tym samym okresie na Pozycji Lidzbarskiej (niem. Heilsberg-Stellung) stosowano już tzw. kazamaty pancerne o stalowych płytach, które posiadały zróżnicowaną grubość. Grubość płyty czołowej wynosiła 10 cm (odporność B1) a stropowej 15 cm [o7].
Siła eksplozji odpalonych ładunków w izbie bojowej odrzuciła stalową płytę stropową wraz z żelbetowym płaszczem na bok. Wyraźnie widoczny jest przełom żelbetowej warstwy wzmacniającej strop  (Fot. 08, -2), odcisk płyty stropowej oraz ślad po równoramiennych kątownikach, łączących obie płyty.
Autor niniejszego opracowania nie zachęca do zwiedzania dolnej kondygnacji.  Jest uszkodzona wybuchem i zasypywana odpadami. Oba przypadki należą do typowych w Polsce. Ten pierwszy jest znacznie łatwiej zrozumieć i wytłumaczyć.


[01] – tzw. kazamata pancerna została opisana w opracowaniu MG- Kasematte – Kazamata pancerna na ckm.
[02] – stalowa płyta o wymiarach 280 x 180 x 10 cm ze strzelnicą dla ckm i przeziernikiem obserwacyjnym, typowa dla konstrukcji schronów z lat 1932-1933.
[03] – nisza oświetleniowa (niem. Lichtnische względnie Beleuchtungsnische) o wymiarach w płaszczyźnie ściany 20 x 30 cm, głębokości 14 i wymiarach tylnej ściany 14 x 28 cm, to typowe rozwiązanie dla konstrukcji schronów od 1934 roku.
[04] – rozwiązanie typowe dla konstrukcji schronów bojowo-obserwacyjnych z punktem obserwacyjnym od 1934 roku na Pozycji Odry i Pozycji Pomorskiej. Nie stosowana w schronach bojowych na Pozycji Lidzbarskiej.
[05] – tzw. MG- Kasematte – Kazamata pancerna na ckm  starszego typu (nie ujęta w Panzeratlas z 1942 roku) była typowym rozwiązaniem dla konstrukcji schronów do 1934 roku. Sporadycznie stosowna do 1936 roku np. na Pozycji Lidzbarskiej.
[06] – do płyt starszej generacji, chroniących stanowisko bojowe ckm,  autor opracowania zalicza również już uznaną za standardową płytę stalową 7P7.
[07] – przykład opisany w opracowaniu „MG-Schartenstand mit Scharten- und Deckenplatte – schron na ckm z tzw. kazamatą pancerną (1933)